I. Dünya Savaşı

Genel Bakış

I. Dünya Savaşı, Wikipedia'ya göre 28 Haziran 1914'te Arşidük Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da öldürülmesiyle başlayan Temmuz Krizi'nin ardından 28 Temmuz–4 Ağustos 1914 arasında birbiri ardına yapılan savaş ilanlarıyla patlak verdi ve 11 Kasım 1918'deki ateşkesle sona erdi. İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Kasım 1914'ten itibaren Osmanlı, 1915'ten itibaren Bulgaristan) ile İtilaf Devletleri (Fransa, Rusya, Britanya ve müttefikleri) arasında geçen savaşta 15–22 milyon kişi (asker ve sivil) öldü. Savaşa toplam altmış milyondan fazla Avrupalı asker seferber edildiği, bunun yaklaşık dokuz milyonunun asker olarak öldüğü kabul edilir. Bu madde savaşın köklerini, cephelerini, dönüm noktalarını ve kaynakların ayrıştığı yerleri anlatır; Saraybosna suikastı ve Temmuz Krizi'nin diplomatik ayrıntıları için bkz. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu.

Kaynaklar: [1]

Savaşın Kökleri: İttifaklar, Silahlanma ve Milliyetçilik

Wikipedia'nın “I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri” maddesine göre savaş öncesi Avrupa iki bloğa bölünmüştü: Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'nın Üçlü İttifak'ı ile Fransa, Rusya ve Britanya'nın Üçlü İtilaf'ı; bu bloklar 1894 Fransız-Rus İttifakı, 1904 Entente Cordiale ve 1907 İngiliz-Rus Sözleşmesi'yle şekillendi. İngiltere ile Almanya arasındaki deniz silahlanma yarışı (Amiral Tirpitz'in donanma genişletme programı) gerginliği artırdı; kaynağa göre Almanya 1912 sonunda deniz bütçesini kısmıştı. Fas Krizleri ve Trablusgarp Savaşı (bkz. Trablusgarp Savaşı) gibi sömürge rekabetleri, Panislavizm ve Sırp milliyetçiliği (Kara El örgütü) ile Fransa'nın Alsace-Lorraine'i geri alma isteği (revanşizm) de gerilimi besledi. Tarihçiler arasında “Fischer tezi” (Alman savaş suçu) ile alternatif yorumlar arasında süregelen bir tartışma vardır; kaynak, savaşın kökenleri konusunda “uzlaşının hâlâ bulunamadığını” yazar.

Kaynaklar: [2]

Batı Cephesi: Siperler

Wikipedia'ya göre Almanya'nın Belçika'yı işgaliyle başlayan ilerleyiş, Eylül 1914'teki Marne Muharebesi'nde durduruldu; bunu izleyen dönemde Batı Cephesi, Manş Denizi'nden İsviçre'ye kadar “neredeyse kesintisiz bir tahkimli siper hattına” dönüştü. Bu siper savaşı, sonraki dört yılın karakteristik özelliği oldu.

Kaynaklar: [1]

1914 Noel Ateşkesi

Wikipedia'ya göre 24–26 Aralık 1914'te, Batı Cephesi'nin bazı kesimlerinde İngiliz, Alman, Fransız, Avusturya-Macar ve Rus askerleri arasında gayrı resmi ateşkesler yaşandı; yaklaşık 100.000 İngiliz ve Alman asker katıldı. Askerler ilahi söyledi, hediye (yiyecek, tütün, içki, düğme, şapka) değiş tokuşu yaptı ve ölülerini birlikte gömdü; futbol maçları oynandığı anlatılır ama tarihçiler düzenli maçların gerçekten yapılıp yapılmadığını tartışır. Komutanların sert emirleri yüzünden sonraki yıllarda ateşkesler aynı ölçekte tekrarlanmadı; kaynak, o sırada onbaşı olan Adolf Hitler'in de ateşkese karşı çıktığını, en az bir İngiliz subayının ateşkese katıldığı için divan-ı harbe verildiğini yazar.

Kaynaklar: [3]

Verdun (1916)

Wikipedia'ya göre Verdun Muharebesi 21 Şubat–18 Aralık 1916 arasında sürdü ve I. Dünya Savaşı'nın en uzun muharebesiydi; kayıplar kaynağa göre 714.000 ile 976.000 arasında (Fransız 377.231–400.000, Alman 337.000–355.000) verilir. Alman komutan Falkenhayn'ın stratejisi, kesin bir zafer yerine Fransız ordusunu yeterince kayıp verdirerek “kanatmaktı”. General Nivelle'in 23 Haziran 1916 emrindeki “Onları geçirmeyeceksiniz” (Vous ne les laisserez pas passer) sözü savaşın simgesi oldu. Muharebe sonunda Fransız zaferi sayılır, ancak her iki taraf da tükenmiş çıkmıştır.

Kaynaklar: [4]

Somme (1916)

Wikipedia'ya göre Somme Muharebesi 1 Temmuz–18 Kasım 1916 arasında sürdü. İlk gün, 1 Temmuz'da, İngiliz Dördüncü Ordusu yaklaşık 57.470 kayıp (19.240 ölü) verdi; bu, İngiliz ordusu tarihinin “en kötü günü” sayılır. Muharebeye üç milyondan fazla asker katıldı, bir milyondan fazlası öldü ya da yaralandı. İttifak kuvvetleri cephenin büyük bölümünde yaklaşık 10 km ilerledi; bu, 1914'ten beri en büyük ilerleyişleriydi, ancak Péronne ve Bapaume ele geçirilemedi. Tanklar ilk kez 15–22 Eylül'deki Flers-Courcelette Muharebesi'nde kullanıldı, ancak yeni teknoloji o dönemde güvenilmez çıktı ve savaşın sonucunu değiştiremedi.

Kaynaklar: [5]

Gelibolu (1915)

Wikipedia'ya göre Gelibolu Seferi 19 Şubat 1915–9 Ocak 1916 arasında sürdü; amaç Boğazlar'ı geçip Rusya'ya bir tedarik yolu açmaktı. 18 Mart 1915'teki deniz saldırısı Osmanlı savunması ve mayınlarıyla başarısız oldu; 25 Nisan 1915'te Anzak Koyu ve Seddülbahir'e çıkarma yapıldı. Her iki taraf da yaklaşık 250.000 kayıp verdi (Osmanlı ölüleri 56.938–87.000, İtilaf ölüleri 43.000–61.398). Sefer Osmanlı zaferiyle sonuçlandı; İtilaf kuvvetleri Ocak 1916'da çekildi. Mustafa Kemal bu cephede öne çıkan bir komutan olarak tanındı (bkz. Türk Kurtuluş Savaşı); 25 Nisan, Avustralya ve Yeni Zelanda'da “Anzac Günü” olarak anılan başlıca askerî anma günüdür. Kaynak, seferin Winston Churchill'in Amirallik Bakanlığı'ndaki itibarını zedelediğini de yazar.

Kaynaklar: [6]

Doğu Cephesi ve Rusya'nın Çekilmesi

1917 Rus Devrimi (bkz. 1917 Rus Devrimi ve Sovyetler Birliği) sonrasında Bolşevik hükümet, Mart 1918'de Brest-Litovsk Antlaşması'yla savaştan çekildi; bu, Almanya'nın Doğu Cephesi'ndeki askerlerini Batı'ya kaydırıp aşağıdaki Bahar Taarruzu'nu başlatmasına imkân tanıdı; Rusya bu antlaşmayla geniş toprak ve nüfus kaybetti.

Kaynaklar: [7]

Lusitania ve Denizaltı Savaşı

Wikipedia'ya göre RMS Lusitania, 7 Mayıs 1915'te İrlanda açıklarında Alman U-20 denizaltısı tarafından torpillenip batırıldı; gemideki 1.960 kişiden 1.198'i öldü, 128 Amerikalı da aralarındaydı. Gemi 18 dakika içinde battı. Kaynak, geminin yaklaşık 173 ton savaş malzemesi (4,2 milyon tüfek mermisi dahil) taşıdığını ve bunun Almanya'nın saldırıyı gerekçelendirmesine hizmet ettiğini de belirtir. Olay Amerikan kamuoyunu Almanya aleyhine derinden etkiledi, ancak resmî savaş ilanı ancak iki yıl sonra, 1917'de geldi.

Kaynaklar: [8]

Zimmermann Telgrafı ve ABD'nin Girişi

Wikipedia'ya göre Almanya 16 Ocak 1917'de Meksika'ya, ABD'ye karşı savaşırsa Teksas, Yeni Meksika ve Arizona'yı geri almasına yardım vaat eden gizli bir ittifak teklifi gönderdi; telgraf İngiliz istihbaratının 40. Odası tarafından ertesi gün çözüldü ve 1 Mart 1917'de kamuoyuna açıklandı. Almanya'nın Dışişleri Bakanı Zimmermann, 3 Mart'ta telgrafın gerçek olduğunu kabul etti; bu, ABD kamuoyunu savaşa girme yönünde etkiledi ve ABD 6 Nisan 1917'de Almanya'ya savaş ilan etti. Meksika, ABD'ye karşı bir savaşı kazanamayacağını düşünen askerî liderlerin değerlendirmesiyle teklifi reddetti.

Kaynaklar: [9]

1918 Alman Bahar Taarruzu

Wikipedia'ya göre Almanya, ABD askerleri tam olarak cepheye ulaşmadan İtilaf'ı yenmek amacıyla 21 Mart–18 Temmuz 1918 arasında dört ayrı harekâttan oluşan Bahar Taarruzu'nu başlattı: Michael (21 Mart–5 Nisan, İngiliz Beşinci Ordusu'na karşı), Georgette (9–29 Nisan), Blücher-Yorck (27 Mayıs–Haziran başı, Fransızlara karşı) ve Gneisenau (9–12 Haziran). Almanlar 1914'ten beri Batı Cephesi'nde görülen en derin ilerleyişi kaydetti, ancak bunu yenilenemez seçkin birliklerin ağır kaybı pahasına yaptı; taarruz İtilaf hatlarını kıramadı ve Amerikan takviyesini engelleyemedi. Tüm aşamalarda toplam kayıplar yaklaşık 1,55 milyon askere ulaştı.

Kaynaklar: [1]

Yüz Gün Taarruzu ve Ateşkes

İtilaf'ın 8 Ağustos 1918'de başlattığı karşı taarruz (Yüz Gün Taarruzu), Ludendorff'un “Alman ordusunun kara günü” dediği bir yenilgiyle açıldı; Almanya'nın Bahar Taarruzu'ndaki tüm kazanımları geri alındı ve Kasım'a gelindiğinde Almanya teslime zorlandı. Wikipedia'ya göre ateşkes, Compiègne Ormanı'nda Mareşal Foch'un tren vagonunda 11 Kasım 1918 sabahı saat 05.00'te imzalandı ve Paris saatiyle 11.00'de yürürlüğe girdi; “on birinci ayın on birinci gününün on birinci saati” ifadesi buradan gelir. Alman tarafını sivil siyasetçi Matthias Erzberger imzaladı.

Kaynaklar: [10]

Versay Antlaşması (1919)

Wikipedia'ya göre Versay Antlaşması 28 Haziran 1919'da Versay Sarayı'nın Aynalı Salonu'nda imzalandı. 231. Madde (“Savaş Suçu Maddesi”), Almanya'nın İtilaf devletlerine verilen tüm kayıp ve hasarın sorumluluğunu kabul etmesini istiyordu. Almanya 65.000 km² toprak ve 7 milyon nüfus kaybetti: Alsace-Lorraine Fransa'ya, Eupen-Malmedy Belçika'ya, Polonya Koridoru ve Yukarı Silezya Polonya ile Çekoslovakya'ya bırakıldı, tüm sömürgeleri elinden alındı. ABD antlaşmayı hiç onaylamadı, Almanya ile ayrı bir barış yaptı. İktisatçı John Maynard Keynes tazminatları “aşırı ve verimsiz” bularak eleştirirken, Fransız Mareşal Foch antlaşmanın çok yumuşak olduğunu savundu; tarihçiler bugün de antlaşmanın II. Dünya Savaşı'na katkısı konusunda tartışır.

Kaynaklar: [11] [10]

Tartışma: Toplam Kayıp Kaç Kişiydi?

Wikipedia'ya göre I. Dünya Savaşı'nda toplam ölü sayısı (asker ve sivil) 15 ile 22 milyon arasında verilir; bu geniş aralık, sivil ölümlerin (kıtlık, salgın, soykırım gibi dolaylı nedenler dahil) kesin olarak sayılamamasından kaynaklanır. Bu madde tek bir kesin rakam vermez.

Kaynaklar: [12]

Tartışma: Versay Çok mu Sertti, Çok mu Yumuşaktı?

Wikipedia'ya göre Keynes antlaşmayı ekonomik açıdan “aşırı ve verimsiz” bularak eleştirdi; Fransız Mareşal Foch'a “Bu barış değil, yirmi yıllık bir ateşkestir” sözü sık sık atfedilir; ancak Wikipedia bu sözün “apokrif” (uydurma, kaynağı doğrulanmamış) olduğunu, Winston Churchill'in bu ünlü ama kaynağı belirsiz sözü Foch'a atfettiğini açıkça belirtir. Yani Foch'un antlaşmanın yumuşaklığından duyduğu memnuniyetsizlik başka biçimlerde belgelense de, bu ünlü alıntı muhtemelen hiç söylenmemiştir. Tarihçiler bugün de antlaşmanın II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesine ne ölçüde katkıda bulunduğunu tartışır; bu madde iki görüşü de aktarır, birini onaylamaz.

Kaynaklar: [1]

Bugüne Mirası

Savaşın mirası, Versay'ın belirlediği yeni sınırlardan (bkz. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu) Anzac Günü gibi ulusal anma günlerine kadar uzanır; siper savaşının yıkıcılığı ve Verdun ile Somme'deki kayıp rakamları, 20. yüzyıl savaş hafızasının en kalıcı simgeleri arasında kalır; savaş sonrası çizilen Ortadoğu sınırları da (bkz. Britanya İmparatorluğu) bugün hâlâ bölgesel siyaseti şekillendirmeye devam ediyor.

Kaynaklar: [13] [12]

Önemli Muharebeler

• Marne MuharebesiEylül 1914

  Alman ilerleyişini durdurdu; siper savaşının başlangıcı.

• Gelibolu Seferi1915–1916

  Osmanlı zaferiyle sonuçlandı; Mustafa Kemal öne çıktı.

• Verdun Muharebesi1916

  Savaşın en uzun muharebesi; Fransız zaferi.

• Somme Muharebesi1916

  İlk gün İngiliz ordu tarihinin en kötü günüydü.

• Bahar Taarruzu1918

  Almanya'nın son büyük girişimi; başarısız oldu.

• Yüz Gün TaarruzuAğustos–Kasım 1918

  Almanya'yı teslime zorlayan İtilaf karşı taarruzu.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1 Temmuz–18 Kasım 1916

  Somme Muharebesi.

• 6 Nisan 1917

  ABD Almanya'ya savaş ilan etti.

• 7 Mayıs 1915

  Lusitania batırıldı.

• 8 Ağustos 1918

  Yüz Gün Taarruzu başladı (“kara gün”).

• 11 Kasım 1918

  Ateşkes imzalandı.

• 16 Ocak 1917

  Zimmermann Telgrafı gönderildi.

• 19 Şubat 1915–9 Ocak 1916

  Gelibolu Seferi.

• 21 Şubat–18 Aralık 1916

  Verdun Muharebesi.

• 21 Mart–18 Temmuz 1918

  Alman Bahar Taarruzu.

• 24–26 Aralık 1914

  Noel Ateşkesi.

• 28 Haziran 1914

  Franz Ferdinand suikastı.

• 28 Temmuz–4 Ağustos 1914

  Savaş ilanları.

• 28 Haziran 1919

  Versay Antlaşması imzalandı.

• Eylül 1914

  Marne Muharebesi; Batı Cephesi'nde siper savaşı başladı.

• Mart 1918

  Brest-Litovsk Antlaşması; Rusya savaştan çekildi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — World War I (üçüncül kaynak)

   Genel kronoloji, cepheler ve kayıp rakamları. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Causes of World War I (üçüncül kaynak)

   İttifak sistemi, silahlanma yarışı ve milliyetçilik. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Christmas truce (üçüncül kaynak)

   1914 Noel Ateşkesi. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Battle of Verdun (üçüncül kaynak)

   Verdun Muharebesi'nin rakamları. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Battle of the Somme (üçüncül kaynak)

   Somme Muharebesi'nin rakamları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Gallipoli campaign (üçüncül kaynak)

   Gelibolu Seferi'nin tarihleri ve kayıpları. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — RMS Lusitania (üçüncül kaynak)

   Lusitania'nın batırılması. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Zimmermann Telegram (üçüncül kaynak)

   Zimmermann Telgrafı ve ABD'nin savaşa girişi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — German spring offensive (üçüncül kaynak)

   1918 Bahar Taarruzu. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Hundred Days Offensive (üçüncül kaynak)

    Yüz Gün Taarruzu. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Armistice of 11 November 1918 (üçüncül kaynak)

    Ateşkesin imzalanması. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Treaty of Versailles (üçüncül kaynak)

    Versay Antlaşması'nın hükümleri. Üçüncül kaynaktır.

13. Wikipedia — Ferdinand Foch (üçüncül kaynak)

    “Yirmi yıllık ateşkes” sözünün apokrif olduğu. Üçüncül kaynaktır.