Osmanlı İmparatorluğu

Genel Bakış

Osmanlı Devleti, kuzeybatı Anadolu'daki bir uç beyliğinden doğup üç kıtaya yayılan bir imparatorluğa dönüştü. Wikipedia'ya göre 1683'te yaklaşık 5,2 milyon km²'lik bir alana ulaştı; nüfusu 1600 dolaylarında yaklaşık 30 milyon, 1912'de yaklaşık 24 milyondu. Kuruluş için geleneksel olarak 1299 kullanılır; TDV İslâm Ansiklopedisi, bu tarihin Osmanlı rivayetinde Osman'ın Bilecik'i fethi ve bağımsızlık yılı olarak kaydedildiğini, Halil İnalcık'ın ise devletin asıl kuruluşunu 1302'deki Bafeus (Koyunhisar) zaferine bağladığını belirtir. Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı. Bu madde imparatorluğun tarihini, kaynakların ayrıştığı noktalarla birlikte anlatır (önceki dönem için bkz. Bizans İmparatorluğu ve Büyük Selçuklu Devleti).

Kaynaklar: [4] [1] [2]

Kuruluş: Osman Gazi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Osman Gazi (ö. 1324), Ertuğrul Gazi'nin oğlu ve Söğüt uç bölgesine yerleşen bir Türkmen boyunun lideriydi; 1288'deki Karacahisar ve 1302'deki Bafeus zaferleriyle sıradan bir uç akıncısından önemli bir siyasi-askerî güce dönüştü. Wikipedia'ya göre Bafeus'ta Osman Bizans komutanı Georgios Mouzalon'la karşılaştı; bu, yeni doğan Osmanlı Beyliği'nin “ilk büyük zaferi” olarak anılır ve Bitinya'nın kırsalındaki Bizans denetimine son verdi. Kaynağa göre başkentler sırasıyla Söğüt (yaklaşık 1299–1331), İznik (1331–1335), Bursa (1335–1360'lar), Edirne (1360'lar–1453) ve İstanbul (1453–1922) idi.

Kaynaklar: [2] [5] [4]

Rumeli'ye Geçiş ve Balkanlar

TDV özetine göre Osmanlılar Rumeli'ye geçip Edirne'yi aldı; 1326'da Bursa'nın fethi beyliğe bir toprak temeli sağlamıştı. 1389 Kosova zaferi Balkanlar'daki birleşmede bir dönüm noktası oldu; Wikipedia'ya göre Kosova'da I. Murad öldü (bir Osmanlı sultanının savaşta ölmesinin tek örneği) ve Sırp prensliklerinin sonradan Osmanlı vasalı olmasıyla sonuçlandı. Murad'ın oğlu I. Bayezid tahta çıktı.

Kaynaklar: [1] [6]

Ankara Yenilgisi ve Fetret Devri

Wikipedia'ya göre Ankara Muharebesi'nde Timur yaklaşık 140.000 askerle, Bayezid ise en fazla 85.000 askerle savaştı; savaş sırasında Kara Tatarlar ve Anadolu beyliklerinin sipahileri Bayezid'i bırakıp Timur'a katıldı. Bayezid esir düştü ve yaklaşık üç ay sonra, Mart 1403'te esirlikte öldü. Yenilgi, Bayezid'in oğulları arasında on bir yıl süren bir iç savaşı (Fetret Devri) başlattı; devlet 1413'te I. Mehmed (Çelebi Mehmed) altında yeniden birleştirildi.

Kaynaklar: [7]

Fetih: 1453

Wikipedia'ya göre İstanbul kuşatması 6 Nisan–29 Mayıs 1453 arasında sürdü; Bizans savunucuları yaklaşık 7.000, Osmanlı ordusu 50.000–80.000 kişiydi. Osmanlılar Urban'ın büyük topu dahil yaklaşık 70 top kullandı ve gemileri 22 Nisan'da karadan Haliç'e taşıyarak zinciri aştı (bkz. Bizans İmparatorluğu). Şehir 29 Mayıs 1453'te alındı. Kaynak, bu fetihle beyliğin bir imparatorluğa dönüştüğünü ve üç kıtaya sistematik genişlemenin önünün açıldığını belirtir.

Kaynaklar: [8]

Yavuz Selim ve Doğu Seferleri

Wikipedia'ya göre I. Selim 1512'de babası II. Bayezid'i Yeniçerilerin desteğiyle tahttan indirerek çıktı ve 1513 Yenişehir Muharebesi'nde kardeşi Ahmed'i yendi. 1514'te Çaldıran'da Safevi İsmail'i, 24 Ağustos 1516'da Mercidabık'ta Memlükleri yendi; 22 Ocak 1517'deki Ridaniye zaferinden sonra Osmanlılar Kahire'ye karşı koyan olmaksızın girdi ve Mekke ile Medine'yi de Mısır'dan devralan bir denetim kurdu. Selim 22 Eylül 1520'de, 49 yaşında öldü. Halifelik meselesi aşağıdaki tartışma bölümündedir.

Kaynaklar: [9]

Kanuni Dönemi ve Mohaç

Wikipedia'ya göre Kanuni Sultan Süleyman (1520–1566) döneminde imparatorluk küresel bir güç oldu. 29 Ağustos 1526'daki Mohaç Muharebesi yaklaşık iki saat sürdü; Osmanlı ordusu 50.000–100.000, Macar ordusu 25.000–30.000 askerdi. Kral II. Lajos kaçarken Csele deresinin bataklığında boğuldu. Osmanlılar Buda'ya 11 Eylül 1526'da girdi, ancak kalıcı işgal 1541'de gerçekleşti; Macaristan üçe bölündü: Osmanlı denetimindeki orta Macaristan, Habsburg'un Kraliyet Macaristanı ve yarı bağımsız Erdel.

Kaynaklar: [10] [4]

Devlet Düzeni: Devşirme ve Yeniçeriler

Wikipedia'ya göre devşirme, Balkanlar'daki Hristiyan çocukların zorla toplanıp Müslümanlaştırılması ve asker, yönetici ve bürokrat olarak yetiştirilmesi uygulamasıydı; ilk yazılı kaydı 1438'e dayanır ve 15.–17. yüzyıllarda zirvesine ulaştı. Yedi ile yirmi yaş arası erkek çocuklar alınıyor, her yaklaşık kırk haneden biri seçiliyordu. Yetenekli olanlar Enderun okuluna gidiyor, Yeniçeri Ocağı'na katılıyor ve arasında Sokollu Mehmed Paşa gibi sadrazamlar da çıkıyordu; kaynak sistemin 15.–17. yüzyıllarda “hatırı sayılır sayıda sadrazam” yetiştirdiğini yazar (bkz. Sokullu Mehmed Paşa). Uygulama 1638 ya da 1648'de resmen sona erdi ve III. Ahmed'in erken saltanatında (1703–1730) kaldırıldı. Bu sistemin zorlayıcı yönü aşağıdaki tartışma bölümündedir.

Kaynaklar: [11]

İnebahtı, Viyana ve Karlofça

Wikipedia'ya göre 7 Ekim 1571'deki İnebahtı'da Kutsal İttifak 212, Osmanlı 274 gemiyle savaştı ve Osmanlılar yaklaşık 200 kadırga kaybetti; ancak altı ay sonra 250 gemi daha inşa edildi ve 1573 barışıyla Venedik Kıbrıs'ı Osmanlı'ya bırakıp 300.000 duka ödedi. 1683'te Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 14 Temmuz–11 Eylül arasında Viyana'yı kuşattı; 12 Eylül'de Sobieski ve Lorraine'in kurtarma ordusu kesin zaferi kazandı. Kara Mustafa 25 Aralık 1683'te boğdurularak idam edildi ve zafer Büyük Türk Savaşı'nı (1683–1699) başlattı. Bu savaşı 26 Ocak 1699 Karlofça Antlaşması sona erdirdi: Macaristan, Hırvatistan ve Slavonya Habsburg'a, Podolya Polonya'ya, Mora ve Dalmaçya'nın çoğu Venedik'e geçti; Osmanlı Belgrad'ı ve Banat'ı elinde tuttu.

Kaynaklar: [12] [13] [14]

Reform Çağı: Küçük Kaynarca'dan Tanzimat'a

Wikipedia'ya göre 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın Rusya'ya karşı 1768–1774 savaşını kaybetmesiyle imzalandı. 15 Haziran 1826'da II. Mahmud'un kurduğu modern “Sekban-ı Cedid” ordusuna karşı çıkan Yeniçeriler ayaklandı; Vaka-i Hayriye'de (bkz. Vaka-i Hayriye (Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması)) ocak kaldırıldı ve Bektaşi tarikatı yasaklandı. Wikipedia'nın Tanzimat maddesine göre 3 Kasım 1839 Gülhane Fermanı, tüm tebaanın can, mal ve namus güvencesini, adil vergilendirme ve askerliği, kamuya açık yargılamayı ve iltizamın kaldırılmasını vaat etti (bkz. Tanzimat Fermanı). 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimler için tam hukuki eşitliği öngördü; 1869 Osmanlı Tabiiyet Kanunu dinden bağımsız bir vatandaşlık yarattı; 1876 anayasası ise Mithat Paşa tarafından hazırlandı (bkz. Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet). Osmanlı Bankası 1856'da kuruldu; 1875'te yaklaşık 200 milyon sterlinlik dış borçla iflas edildi ve 1881'de Duyun-ı Umumiye İdaresi kuruldu.

Kaynaklar: [15] [16] [17]

Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı

Wikipedia'ya göre Birinci Balkan Savaşı 8 Ekim 1912–30 Mayıs 1913 (Londra Antlaşması), İkinci Balkan Savaşı 29 Haziran–10 Ağustos 1913 (Bükreş Antlaşması) arasında yaşandı ve Osmanlı Avrupa'daki topraklarının büyük kısmını yitirdi (bkz. Balkan Savaşları). Osmanlı Birinci Dünya Savaşı'na katıldı (bkz. I. Dünya Savaşı). 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi Rauf Bey ile Amiral Calthorpe arasında HMS Agamemnon'da imzalandı; Boğazlar'daki tabyaların işgaline, Osmanlı ordusunun terhisine ve stratejik noktaların İtilaf'a açılmasına izin veriyordu. Ardından İstanbul 13 Kasım 1918'de işgal edildi ve Yunanlar 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktı (bkz. Türk Kurtuluş Savaşı).

Kaynaklar: [20] [21]

Saltanatın Kaldırılması (1922)

Wikipedia'ya göre Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı ve İstanbul hükümetinin artık yasal temsilci olmadığını ilan etti. VI. Mehmed 17 Kasım 1922'de HMS Malaya ile İstanbul'dan ayrıldı; Abdülmecid Efendi 18 Kasım'da halife oldu ve saltanat ile hilafet ayrıldı. 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması imzalandı, hilafet 3 Mart 1924'te kaldırıldı (bkz. Türkiye Cumhuriyeti).

Kaynaklar: [22] [4] [21]

Tartışma: Osmanlı Ne Zaman Kuruldu?

Kuruluş tarihi kaynaklarda tartışmalıdır. TDV'ye göre 1299, Osmanlı rivayetinde Osman'ın Bilecik'i fethi ve bağımsızlık yılı olarak kaydedilir; İnalcık ise 1302'deki Bafeus'u devletin asıl kuruluşu sayar. Wikipedia'nın Bafeus maddesine göre savaşın tarihi de tartışmalıdır: 1299, 1301 ya da 1302 önerilmiştir ve 2017 tarihli bir çalışma daha erken olan 1299 tarihini yeniden canlandırmıştır; kaynak Bizanslı tarihçi Pachymeres'e dayanır. Yani ne 1299 ne 1302 kesin bir kuruluş tarihidir; bu maddede 1299 geleneksel bir tarih olarak anılır.

Kaynaklar: [2] [5]

Tartışma: Kayı Boyu ve Soy Anlatısı

TDV, Osman'ın boy kökeni konusunda görüşlerin tartışmalı olduğunu yazar: Paul Wittek Kayı bağlantısını tümüyle reddetmiş, sonraki tarihçiler Kayı bağlantısını desteklemiştir. Kaynağa göre kronik soyağaçlarının tarihsel bir temeli yoktur ve büyük olasılıkla Timur soyunun iddialarına karşı meşruiyet için II. Murad döneminde oluşturulmuştur. Bu nedenle Osmanlı hanedanının Kayı boyuna bağlanması çağdaş belgelerle doğrulanmış bir olgu değil, sonradan kurulmuş bir anlatıdır.

Kaynaklar: [2]

Tartışma: Halifelik 1517'de mi Devredildi?

Osmanlı halifeliği anlatısı sık sık el-Mütevekkil'in 1517'de halifelik unvanını I. Selim'e törenle devrettiği biçiminde aktarılır. Wikipedia'nın Selim maddesi bunun “sonradan uydurulmuş bir hikâye” olduğunu, Selim'in halife yetkisini fiilen kullanmadığını yazar; Osmanlı maddesi ise halifeliğin Mısır fethinden sonra ilan edildiğini belirtir. Yani 1517, Osmanlı'nın İslam dünyasındaki ağırlığının arttığı bir tarihtir; ancak törenin gerçekleştiği çağdaş bir belgeyle doğrulanmış değildir.

Kaynaklar: [9] [4]

Tartışma: Kosova 1389'u Kim Kazandı?

Wikipedia'ya göre Kosova Muharebesi'nin sonucu tartışmalıdır: çağdaş anlatımlar keskin biçimde ayrışır, birçok kaynak onu kararsız sayar ve her iki taraf da zafer iddia etmiştir. Batılı bilim insanları Sırp ordusunu 15.000–20.000, Osmanlı ordusunu 27.000–30.000 olarak kabul eder; daha yüksek tahminler 40.000 Osmanlı ve 25.000 Sırp verir. Miloš Obilić'in Murad'ı öldürdüğü anlatısı da farklı biçimlerde aktarılır. Muharebe 19. yüzyıl milliyetçiliğiyle, özellikle 1878'den sonra, Sırp kimliğinin merkezine yerleşti ve Vidovdan bugün de bir Sırp ulusal bayramıdır.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Ankara 1402'nin Tarihi ve Rakamlar

Ankara Muharebesi'nin tarihi kaynaklarda farklıdır. Wikipedia 28 Temmuz 1402'yi verir, alternatif kaynakların 20 Temmuz dediğini de not eder. Ordu büyüklükleri de belirsizdir: Timur yaklaşık 140.000, Bayezid en fazla 85.000 asker (bazı kaynaklar 120.000'e kadar) olarak tahmin edilir. Bu nedenle bu maddede rakamlar kesin veriler olarak değil, kaynakların tahminleri olarak aktarılmıştır.

Kaynaklar: [7]

Tartışma: Devşirme Ne Kadar Zorunluydu?

Devşirmenin niteliği tartışmalıdır. Wikipedia sistemin zorlayıcı olduğunu vurgular: Hristiyan ailelerin direnişi dilekçeler ve halk türküleriyle belgelidir. Aynı kaynak bazı Müslüman ve Hristiyan ailelerin, kariyer umuduyla oğullarını sisteme sokmaya çalıştığını da yazar. Muafiyetler de tartışmalıdır: Müslüman doğumlular, yetimler, tek oğullar ve büyük şehirlerdeki zanaatkâr çocukları dışarıda tutulurken, Yahudilerin ve Ermenilerin durumu bilim insanlarınca tartışılır. Bu nedenle devşirme hem bir zorlama hem bir sosyal yükselme kanalı olarak okunabilir; kaynaklar toplam devşirilen çocuk sayısı vermez.

Kaynaklar: [11]

Tartışma: “Millet Sistemi” Ne Zaman Ortaya Çıktı?

Osmanlı'da gayrimüslim cemaatlere geniş özerklik tanıyan “millet sistemi” genellikle Fatih Sultan Mehmed'e ve Rum Ortodoks Patriği Gennadios'a atfedilir. Wikipedia, tarihçilerin bu anlatıyı kabul etmediğini ve “on beşinci yüzyılda böyle bir sistemin bulunmadığını”, biçimsel millet sisteminin 19. yüzyılda kurulan bir inşa olduğunu yazar. Aynı kaynağa göre gayrimüslimler “aşağı tebaa” sayılıyor, yönetim ve ordu görevlerinden dışlanıyor ve askerlik muafiyeti vergisi gibi ek vergiler ödüyordu; Tanzimat “din özgürlüğü ve medenî eşitlik” ilan etti, ama uygulama dirençle karşılaştı.

Kaynaklar: [18]

Tartışma: Gerileme mi, Dönüşüm mü?

Wikipedia'nın “Osmanlı gerileme tezi” maddesine göre bu tez, Osmanlı'nın Kanuni'den sonra 1923'e kadar toparlanamayan bir durgunluk ve gerileme içine girdiğini savunan, artık eskimiş bir anlatıdır. Bernard Lewis'in 1958 tarihli makalesi onun en etkili savunucusuydu; kaynak bu görüşün bugün “çok eleştirildiğini ve doğru sayılmadığını” yazar. Halil İnalcık, Suraiya Faroqhi, Rifa'at Abou-El-Haj, Linda Darling ve Baki Tezcan'ın öncülüğündeki yeniden değerlendirme 1970–80'lerde başladı; teze teleolojik dendi. Kaynağa göre 17. yüzyıl sıkıntıları Avrupa'daki daha geniş krizin parçasıydı, tımardan iltizama geçiş “askerî ve mali modernleşme” idi ve 18. yüzyıl ayan güçlenmesi zayıflık değil etkin bir yönetim biçimi olarak yeniden yorumlandı. Bugünkü uzlaşı, Kanuni sonrası dönemi “dönüşüm” olarak tanımlar. Bu madde bu nedenle 1699 Karlofça'yı bir “ilk büyük toprak kaybı” olarak aktarır, ama tüm 18. ve 19. yüzyılı “gerileme” diye çerçevelemez.

Kaynaklar: [19]

Tartışma: İnebahtı ve Balkan Savaşları'nın Rakamları

İnebahtı'nın stratejik etkisi kaynaklarda sınırlı görülür. Wikipedia, savaşın Kutsal İttifak açısından kesin bir zafer olduğunu, ancak stratejik sonuçlarının sınırlı kaldığını yazar: Venedik Kıbrıs'ı bırakmak zorunda kaldı ve ittifak kısa süre sonra dağıldı. Tarihçi Paul K. Davis onu “daha çok bir manevi zafer” olarak niteler. 1683 Viyana'da Osmanlı ordusu 90.000 ile 300.000 arasında tahmin edilir (Kara Mustafa'nın çadırında bulunan belgelere göre başlangıç gücü 170.000). Balkan Savaşları'nın insani kayıpları da geniş aralıklarla verilir: Wikipedia 632.000–1.500.000 Osmanlı Müslüman sivil ölümü, 400.000–813.000 Müslüman mülteci ve Arnavut ve Bulgar sivillerin de büyük kayıplar verdiğini yazar. Bu rakamlar kesin olgu olarak değil, kaynağın verdiği aralıklar olarak okunmalıdır.

Kaynaklar: [12] [13] [20]

Bugüne Mirası

Wikipedia'ya göre Osmanlı'nın dinî hukuk çoğulculuğu bugün Irak, Suriye, Lübnan, İsrail, Mısır ve Yunanistan'da sürer; Osmanlı Tabiiyet Kanunu ve Tanzimat'ın hukuk reformları da sonraki devletlerin hukuk sistemlerini etkiledi. Devletin siyasi mirasçısı Türkiye Cumhuriyeti'dir (bkz. Türkiye Cumhuriyeti).

Kaynaklar: [18] [4]

Önemli Padişahlar

• Osman Gaziö. 1324

  Karacahisar (1288) ve Bafeus zaferleriyle anılır; kuruluş tarihi tartışmalıdır.

• I. MuradKosova, 1389

  Kosova Muharebesi'nde öldü; bir Osmanlı sultanının savaşta ölmesinin tek örneğidir.

• I. BayezidAnkara, 1402

  Ankara'da Timur'a yenilip esir düştü; 1403'te esirlikte öldü.

• II. Mehmed1453

  6 Nisan–29 Mayıs 1453 kuşatmasında İstanbul'u aldı.

• I. Selim1512–1520

  Çaldıran, Mercidabık ve Ridaniye'yi kazandı; 22 Eylül 1520'de öldü.

• Kanuni Sultan Süleyman1520–1566

  29 Ağustos 1526'da Mohaç'ı kazandı.

• III. Mehmed1595

  Tahta çıkarken on dokuz kardeşini idam ettirdi.

• II. Mahmud1826

  Vaka-i Hayriye'de Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı.

• VI. Mehmed1922

  17 Kasım 1922'de HMS Malaya ile İstanbul'dan ayrıldı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1 Kasım 1922

  Saltanat kaldırıldı.

• 3 Kasım 1839

  Gülhane Fermanı.

• 3 Mart 1924

  Hilafet kaldırıldı.

• 7 Ekim 1571

  İnebahtı deniz savaşı.

• 12 Eylül 1683

  Viyana kuşatmasının çözülmesi.

• 15 Haziran 1389

  Kosova Muharebesi.

• 15 Haziran 1826

  Vaka-i Hayriye.

• 20/28 Temmuz 1402

  Ankara Muharebesi (tarih kaynağa göre değişir).

• 21 Temmuz 1774

  Küçük Kaynarca Antlaşması.

• 22 Ocak 1517

  Ridaniye; Kahire'ye giriş.

• 26 Ocak 1699

  Karlofça Antlaşması.

• 29 Mayıs 1453

  İstanbul fethedildi.

• 29 Ağustos 1526

  Mohaç Muharebesi.

• 30 Ekim 1918

  Mondros Mütarekesi.

• 1288

  Karacahisar (TDV).

• 1299 (geleneksel)

  Osmanlı'nın geleneksel kuruluş yılı; Bafeus tarihi 1299/1301/1302 arasında tartışmalıdır.

• 1326

  Bursa fethedildi.

• 1413

  I. Mehmed devleti yeniden birleştirdi.

• 1514

  Çaldıran Muharebesi.

• 1876

  Kanun-ı Esasi.

• 1912–1913

  Balkan Savaşları.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Osmanlılar (özet)

   Genel kronoloji ve dönemler; sayfa özet olarak okunabildi.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Osman I

   1299 ve 1302 tarihleri, Kayı soyağacı tartışması, Karacahisar ve Bafeus.

3. Belleten — Ekrem Buğra Ekinci, “Fratricide in Ottoman Law” (2018)

   Kardeş katlinin hukuki dayanağı, örnekler ve terki.

4. Wikipedia — Ottoman Empire (üçüncül kaynak)

   Genel çerçeve, başkentler, nüfus ve yüzölçümü. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Battle of Bapheus (üçüncül kaynak)

   Bafeus'un tarih tartışması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Battle of Kosovo (üçüncül kaynak)

   1389 muharebesi ve tartışması. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Battle of Ankara (üçüncül kaynak)

   1402 muharebesi ve Fetret Devri. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Fall of Constantinople (üçüncül kaynak)

   1453 kuşatması. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Selim I (üçüncül kaynak)

   Yavuz'un seferleri ve halifelik anlatısı. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Battle of Mohács (üçüncül kaynak)

    1526 muharebesi. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Devshirme (üçüncül kaynak)

    Devşirme sistemi. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Battle of Lepanto (üçüncül kaynak)

    İnebahtı ve donanmanın yeniden inşası. Üçüncül kaynaktır.

13. Wikipedia — Battle of Vienna (üçüncül kaynak)

    1683 Viyana. Üçüncül kaynaktır.

14. Wikipedia — Treaty of Karlowitz (üçüncül kaynak)

    1699 Karlofça Antlaşması. Üçüncül kaynaktır.

15. Wikipedia — Treaty of Küçük Kaynarca (üçüncül kaynak)

    1774 antlaşması ve madde tartışması. Üçüncül kaynaktır.

16. Wikipedia — Auspicious Incident (üçüncül kaynak)

    1826 Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması. Üçüncül kaynaktır.

17. Wikipedia — Tanzimat (üçüncül kaynak)

    Gülhane Fermanı, Islahat Fermanı, 1876 anayasası. Üçüncül kaynaktır.

18. Wikipedia — Millet (Ottoman Empire) (üçüncül kaynak)

    Millet sistemi tartışması. Üçüncül kaynaktır.

19. Wikipedia — Ottoman decline thesis (üçüncül kaynak)

    Gerileme tezi ve yeniden değerlendirmesi. Üçüncül kaynaktır.

20. Wikipedia — Balkan Wars (üçüncül kaynak)

    Balkan Savaşları'nın tarihleri ve kayıpları. Üçüncül kaynaktır.

21. Wikipedia — Armistice of Mudros (üçüncül kaynak)

    30 Ekim 1918 mütarekesi. Üçüncül kaynaktır.

22. Wikipedia — Abolition of the Ottoman sultanate (üçüncül kaynak)

    1922 saltanatın kaldırılması. Üçüncül kaynaktır.