Bizans İmparatorluğu

Genel Bakış

Bizans İmparatorluğu, Wikipedia'ya göre Roma İmparatorluğu'nun 330–1453 arasında Balkanlar, Anadolu, Suriye, Filistin ve Mısır'a yayılan devamıdır; başkenti Konstantinopolis'ti (bkz. Roma İmparatorluğu). “Bizans” adı sonradan konmuştur: vatandaşları kendilerini “Romalı” olarak adlandırıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre imparatorluk 1453'te Sultan II. Mehmed'in Konstantinopolis'i fethetmesiyle sona erdi ve 1.100 yılı aşan bir ömür sürdü (bkz. Osmanlı İmparatorluğu). Bu madde Bizans'ı olaylarla ve kaynakların ayrıştığı noktalarla anlatır.

Kaynaklar: [1] [2]

Konstantinopolis'in Kuruluşu (330)

Wikipedia'ya göre Konstantinopolis 11 Mayıs 330'da ithaf edildi; imparatorluk 395'te I. Theodosius'un ölümünden sonra bölündü. TDV özetine göre I. Konstantinos başkenti doğuya taşıyarak Tuna ve Fırat sınırlarına karşı savunmayı güçlendirmek istedi ve idarî ile askerî yeniden yapılanmayı başlattı. Hristiyanlığın devlet dini oluşuyla ilgili ayrışmalar aşağıdaki tartışma bölümündedir.

Kaynaklar: [2] [1]

I. Justinianus (527–565)

Wikipedia'ya göre Justinianus'un hükümdarlığı (527–565) imparatorluğun en geniş sınırlarına ulaştığı dönemdi: Kuzey Afrika 533–534'te, İtalya 535–554 arasında geri alındı. Ocak 532'deki Nika İsyanı, Mavi ve Yeşil sirk gruplarının rekabeti, yüksek vergiler ve Ioannes ile Tribonianus'a yönelik yolsuzluk suçlamaları gibi nedenlerle patlak verdi. Wikipedia'nın Nika maddesine göre imparatoriçe Theodora'nın Justinianus'u kaçmaktan vazgeçirdiği aktarılır; isyanı Belisarios, Mundus ve Narses bastırdı ve Procopius'a göre yaklaşık 30.000 kişi öldü. İsyanda Konstantinopolis'in büyük bölümü ve ilk Ayasofya yandı; Justinianus şehri ve Ayasofya'yı yeniden inşa ettirdi, Ayasofya 537'de tamamlandı. İsyancılar, önceki İmparator I. Anastasios'un yeğeni Hypatios'u imparator ilan etmişti; isyan sonrasında Hypatios ve Pompeius idam edildi, destek veren senatörler sürgüne gönderildi ve Justinianus, görevden aldığı Ioannes gibi bazı yetkilileri sonradan yeniden göreve getirdi. Yaklaşık 541'de başlayan Justinianus Vebası ise dönemin bir başka felaketiydi.

Kaynaklar: [2] [3]

Corpus Iuris Civilis

Justinianus döneminde Tribonianus başkanlığında hazırlanan hukuk derlemesi 529–534 arasında oluşturuldu (Wikipedia). Wikipedia'ya göre metin neredeyse tamamen Latince yazıldı ve dağıtıldı; Novellae sonradan, idarî dilin Yunancaya kaymasıyla Yunanca da yayımlandı. Eser Roma hukukunun sonraki Avrupa hukuk geleneklerine aktarılmasında merkezî bir rol oynadı. Bölümleri ve yeniden keşfi sık sorulan sorularda ele alınmıştır.

Kaynaklar: [4]

Herakleios, Arap Fetihleri ve Rum Ateşi

Wikipedia'ya göre Herakleios döneminde (610–641) İran karşısında zafer kazanıldı, ancak Suriye ve Mısır'ın Arap fetihleriyle kaybı (636–642) ağır bir gerileme yarattı. TDV özetine göre Hz. Muhammed'in 632'deki ölümünden sonra Müslüman güçler 640'a kadar Suriye, Filistin ve Mısır'daki Bizans topraklarını fethetti. Bizans, 674–678 ve 717–718 kuşatmalarında “Rum ateşi”ni kullandı (Wikipedia).

Kaynaklar: [2] [1]

İkonoklazm (726–843)

Wikipedia'ya göre ikonoklazm iki evrede yaşandı: yaklaşık 726–787 ve 814–842/843. İmparator III. Leon'un 726–730 dolaylarında Mesih'in bir tasvirini kaldırtıp yerine haç koydurduğu anlatılır. Kaynak, Leon'un ikonlara ilişkin gerçek görüşlerinin belirsiz olduğunu ve tartışmanın başlangıçta saraydan çok taşrada doğmuş olabileceğini belirtir. 754 Hiereia Konsili ilk ikonoklast konsildi; 787 II. İznik Konsili ikon saygısını yeniden kurdu. 843'te İmparatoriçe Theodora'nın başkanlığındaki İstanbul Konsili ikon saygısını geri getirdi ve “Ortodoksluğun Zaferi” bayramı böylece başladı.

Kaynaklar: [5]

II. Basileios (976–1025)

Wikipedia'ya göre II. Basileios, 976–1025 arasında hüküm sürerek herhangi bir Roma imparatorunun en uzun saltanatını yaşadı. Saltanatının başı, Anadolu'daki iki generalin, Bardas Skleros'un (979'da bastırıldı) ve Bardas Phokas'ın (989'da bastırıldı) isyanlarıyla geçti. En önemli askerî başarısı Bulgar seferiydi: 986'da Trajan Kapıları'nda yenildi, 1000'den itibaren süren yıpratıcı seferden sonra 29 Temmuz 1014'te Kleidion'da kesin zafer kazandı ve Bulgarlar 1018'de teslim oldu. Kaynağa göre ölümünde imparatorluk güney İtalya'dan Kafkasya'ya, Tuna'dan Levant'a uzanıyordu; bu, dört yüzyıl önceki Müslüman fetihlerinden beri ulaştığı en geniş sınırdı.

Kaynaklar: [6]

Malazgirt (1071)

Wikipedia'ya göre Malazgirt Muharebesi 26 Ağustos 1071'de Alp Arslan komutasındaki Selçuklular ile IV. Romanos Diogenes komutasındaki Bizans arasında yapıldı. Bizans ordusu yaklaşık 40.000 kişiydi (savaştan önce yarıdan fazla azalmıştı), Selçuklu ordusu 35.000–50.000. Romanos esir düştü ve Antakya, Edessa, Hierapolis ve Malazgirt'ten vazgeçmeyi, 1,5 milyon altın ile yıllık 360.000 altın ödemeyi içeren ağır şartları kabul etti. İstanbul'a dönüşünde Andronikos Doukas'ın darbesiyle tahttan indirildi, gözleri kör edildi ve sürgünde öldü. Rum Selçuklu Sultanlığı 1077'ye gelindiğinde İznik'i başkent yapmıştı ve 1080'e gelindiğinde Türkler Anadolu'da 78.000 km²'lik bir alanı denetliyordu.

Kaynaklar: [7]

1204: Dördüncü Haçlı Seferi

Wikipedia'ya göre 12–15 Nisan 1204'te Haçlılar Konstantinopolis'e saldırdı; Doge Enrico Dandolo Venedik güçlerini, Montferrat'lı Boniface ise Haçlı komutanlığını yürütüyordu. Sefer başlangıçta Mısır'a yöneliktir; Alexios IV Angelos'un ödeme ve kiliseyi Roma'ya bağlama vaatleri sonucunda Konstantinopolis'e yönlendirildi (bkz. Haçlı Seferleri). Şehir üç gün boyunca sistematik biçimde yağmalandı. Papa III. Innocentius yağmaya karşı çıktı ve Boniface'e öfkeli mektuplar yazdı; mektuplarında Yunan Kilisesi'nin kilise birliğine nasıl dönebileceğini sorguluyordu. 1204–1261 arasında Latin İmparatorluğu kuruldu ve Baudouin I taç giydi; Bizans aristokratları İznik İmparatorluğu, Trabzon İmparatorluğu ve Epir Despotluğu gibi halef devletler kurdu. Ayrıntılar sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [8]

Paleologlar ve 1453

İznik İmparatorluğu 1261'de Konstantinopolis'i yeniden ele geçirdi ve Paleologos hanedanı kuruldu (Wikipedia). 1453 kuşatması 6 Nisan–29 Mayıs arasında sürdü. Wikipedia'ya göre Bizans savunucuları yaklaşık 7.000 kişiydi; Osmanlı ordusunun 50.000–80.000 kişi olduğu belirtilir (dönemin Batılı kaynakları 300.000'e kadar çıkan rakamlar verir). Osmanlılar Orban'ın büyük topu dahil yaklaşık 70 top kullandı; Haliç girişini kapatan zincir, gemilerin 22 Nisan'da karadan Haliç'e taşınmasıyla aşıldı. Cenevizli komutan Giovanni Giustiniani son saldırıda yaralandı. İmparator XI. Konstantinos'un ölümünün ayrıntıları belirsizdir. Kaynak, yaklaşık 4.000 Bizanslı sivilin öldüğünü ve yaklaşık 30.000 kişinin esir edilip satıldığını yazar; Ayasofya camiye çevrildi. Kaynak, olayın barut topçusunun geleneksel surlara karşı etkisini gösterdiğini de belirtir.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: “Bizans” Adı

Wikipedia'ya göre “Bizans” terimi sonradan icat edilmiştir; imparatorluğun vatandaşları kendilerini “Romalı” sayıyordu. TDV özeti ise imparatorluğu Roma İmparatorluğu'nun devamı olarak sunar. Bu nedenle “Bizans” hem yaygın kullanılan bir kolaylık hem de kaynaklara göre dönemin kendi adı olmayan bir etikettir; bu maddede ikisi birlikte anılmıştır.

Kaynaklar: [2] [1]

Tartışma: Hristiyanlık Ne Zaman Devlet Dini Oldu?

Kaynaklar Hristiyanlığın devlet dini olduğu tarih konusunda farklı vurgu yapar. TDV özeti, I. Konstantinos'un reformları arasında Hristiyanlığın devlet dini olarak benimsenmesini sayar. Ancak Wikipedia'nın Milano Fermanı maddesi, 313 tarihli belgenin Hristiyanlığı devlet dini yapmadığını, bunun 380 tarihli Selanik Fermanı'yla I. Theodosius döneminde gerçekleştiğini yazar. Bu nedenle Konstantinos'un kiliseye desteği ile devlet dininin resmen ilanı ayrı ayrı değerlendirilmelidir (bkz. Hristiyanlık).

Kaynaklar: [10] [1]

Tartışma: II. Basileios ve “Bulgar Katili” Lakabı

Wikipedia'ya göre Kleidion'dan sonra Basileios'un yaklaşık 15.000 esiri, her yüz kişiden doksan dokuzunun gözünü kör edip yüzbaşılara tek gözlü birer kişi bırakarak serbest bıraktığı anlatılır ve bu olay “Bulgar Katili” lakabına katkıda bulunmuştur; Samuel'in bu şokla öldüğü de aktarılır. Kaynak, lakabın abartılmış olabileceğini yazar; tarihçiler lakabın kökeni ve kullanılma zamanı konusunda tartışır. Aynı kaynağa göre Bulgarlar arasında Basileios “nefret edilen bir figür”dür ve Bulgar yorumcu Aleksandır Kiossev onu Bulgar tarihinin “kötü adamı” olarak anmıştır. Bu iki bakış, aynı hükümdarın farklı ulusal tarihyazımlarında nasıl farklı değerlendirildiğini gösterir.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Malazgirt Gerçekten Bir Felaket miydi?

Wikipedia, John Julius Norwich'in Malazgirt'i imparatorluğun yedi buçuk asırlık tarihinde yaşadığı “en büyük felaket” olarak nitelendirdiğini aktarır. Ancak aynı kaynak, modern tarihçilerin gerçek kayıpların “görece düşük” olduğunu, siyasi istikrarsızlığın askerî yenilgiden çok daha zararlı olduğunu belirttiğini yazar. Bu nedenle Malazgirt bir askerî yenilgiden çok, ardından gelen iç savaşın ve Anadolu'ya Türkmen yerleşiminin sonuçlarıyla önem kazanan bir olay olarak da okunabilir.

Kaynaklar: [7]

Tartışma: 1453'te Kaç Kişi Vardı, Ne Oldu?

Kuşatmanın rakamları kaynağa göre değişir. Wikipedia savunucuları yaklaşık 7.000, Osmanlı ordusunu 50.000–80.000 olarak verir; çağdaş Batılı anlatımlar 300.000'e kadar çıkar. İmparator XI. Konstantinos'un nasıl öldüğü belirsizdir. Şehir sonrası yaşananlara dair Wikipedia, çağdaş anlatımların kapsamlı yağmadan, tecavüzden ve kiliselerin bozulmasından söz ettiğini ve yaklaşık 4.000 Bizanslı sivilin öldüğünü, yaklaşık 30.000 kişinin esir edildiğini yazar; bunlar çağdaş anlatımlara dayanan tahminlerdir ve tek bir kesin rakam olarak verilmemelidir.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: İkonoklazm Neden Başladı?

Wikipedia'ya göre ikonoklazmın nedenleri tartışmalıdır. 726'daki Thera volkanik patlaması, aralarında III. Leon'un da bulunduğu birçok kişi tarafından imparatorluğa yönelik bir ilahî yargı olarak yorumlanmış olabilir; Müslümanlara karşı askerî geri çekilmeler ve Mesih'in ilahî ve insani doğalarının tasvir edilmesine ilişkin teolojik tartışmalar da etkili sayılır. İslam etkisi konusunda Toynbee gibi bilim insanları bunu savunmuş, ancak kaynak “İslami tasvir karşıtlığının Bizans imge tartışmasında doğrudan nedensel bir rol oynadığı görünmüyor” der.

Kaynaklar: [5]

Bugüne Mirası

Bizans'ın hukuk mirası (Corpus Iuris'in Bologna'da yeniden keşfi ve öğretilmesi) Avrupa hukuk geleneğini etkiledi (Wikipedia). II. Basileios'un 988'de Vladimir'le kurduğu ittifak Kiev Rusyası'nın Hristiyanlaşmasına ve uzun vadeli kültürel yakınlaşmaya yol açtı. 1204 yağması ise Papa II. Ioannes Paulus'un 2001'de kederini ifade etmesine yol açan bir yara olarak kaldı; İstanbul'daki Ayasofya ve kara surları da Bizans mimari mirasını taşır.

Kaynaklar: [4] [6] [8]

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 6 Nisan–29 Mayıs 1453

  Konstantinopolis kuşatması ve fethi.

• 11 Mayıs 330

  Konstantinopolis ithaf edildi.

• 12–15 Nisan 1204

  Haçlılar Konstantinopolis'i yağmaladı.

• 26 Ağustos 1071

  Malazgirt Muharebesi.

• 29 Temmuz 1014

  Kleidion Muharebesi.

• 395

  Roma İmparatorluğu'nun bölünmesi.

• Ocak 532

  Nika İsyanı.

• 533–534

  Vandal Afrika'sı geri alındı.

• 537

  Ayasofya yeniden inşa edildi.

• 636–642

  Suriye ve Mısır'ın Arap fetihleri.

• 717–718

  İkinci Arap Kuşatması; Rum ateşi.

• 726–787

  Birinci ikonoklazm evresi.

• 843

  Ortodoksluğun Zaferi.

• 1261

  Konstantinopolis yeniden ele geçirildi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Bizans (özet)

   Bizans'ın genel tarihi, 330–1453; sayfa özetle okundu, ayrıntılı bölümler için Wikipedia ile tamamlandı.

2. Wikipedia — Byzantine Empire (üçüncül kaynak)

   Kronoloji, adlandırma, Justinianus'tan 1453'e. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Nika riots (üçüncül kaynak)

   532 isyanı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Corpus Juris Civilis (üçüncül kaynak)

   Justinianus hukuk derlemesi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Byzantine Iconoclasm (üçüncül kaynak)

   726–843 ikonoklazm ve nedenleri. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Basil II (üçüncül kaynak)

   II. Basileios'un saltanatı, Bulgar savaşları. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Battle of Manzikert (üçüncül kaynak)

   1071 muharebesi ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Sack of Constantinople (1204) (üçüncül kaynak)

   Dördüncü Haçlı Seferi ve Latin İmparatorluğu. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Fall of Constantinople (üçüncül kaynak)

   1453 kuşatması. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Edict of Milan (üçüncül kaynak)

    313 belgesi ve 380 Selanik Fermanı. Üçüncül kaynaktır.