Roma İmparatorluğu

Genel Bakış

Roma, Wikipedia'ya göre efsaneye dayanan bir tarihle Varro'nun kronolojisinde 21 Nisan MÖ 753'te kurulduğu kabul edilen bir şehir devletinden, MÖ 27'de Augustus'un ilk imparator olmasıyla bir imparatorluğa dönüşen ve MS 476'da Batı'da sona eren bir devlettir; Doğu'daki devamı 1453'e kadar sürdü (bkz. Bizans İmparatorluğu). En geniş sınırına MS 117'de, İmparator Traianus döneminde, yaklaşık 5 milyon km²'yle ulaştı; nüfus tahminleri zirvede 55–60 milyon, bazı modern çalışmalara göre 70–100 milyon arasındadır. Bu madde Roma'yı, Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleriyle, kaynakların ayrıştığı noktaları belirterek anlatır; Anadolu ile ilişkisi ayrıca ele alınır.

Kaynaklar: [1] [12]

Kuruluş Efsanesi ve Arkeoloji

Wikipedia'ya göre Romulus ve Remus'un Mars ile Vesta rahibesi Rhea Silvia'dan doğduğu, bir dişi kurt tarafından emzirildiği ve çoban Faustulus tarafından büyütüldüğü anlatılır; Remus, Palatine Tepesi'ndeki kuruluş anlaşmazlığında öldü. Kaynak, “modern bilim insanlarının geleneksel anlatıların çoğunu efsane olarak bir kenara bıraktığını” ve Romulus'un muhtemelen hiç var olmadığını, adın şehrin adından türetildiğini yazar. Arkeolojik olarak Palatine'de MÖ 9.–8. yüzyıla tarihlenen kulübe kalıntıları ve MÖ 730–720 arasına tarihlenen bir sur izi bulunmuştur; bu, efsanevi tarihe yakın bir yerleşimin varlığını destekler, ama Romulus'un kişiliğini doğrulamaz.

Kaynaklar: [2]

Cumhuriyetin Kuruluşu

Wikipedia'ya göre son Roma kralı Kibirli Tarquinius, oğlunun bir asil kadına saldırısının ardından geleneksel tarihe göre MÖ 509'da kovuldu. Patrici-pleb gerginliği erken cumhuriyeti şekillendirdi; pleb halkı borç istismarını protesto etmek için MÖ 494'te ilk kez şehri terk etti (“secessio”).

Kaynaklar: [3]

Pön Savaşları

Wikipedia'ya göre Roma, Kartaca ile üç savaş yaptı: Birinci (MÖ 264–241), İkinci (MÖ 218–201) ve Üçüncü (MÖ 149–146). Hannibal MÖ 218'de İber Yarımadası'ndan yola çıkıp Alpler'i 24 günde aşarak Kasım başında İtalya'ya vardı; MÖ 216'daki Cannae'de “en az 67.500 Romalı öldü ya da esir alındı” ve bu, bir tarihçiye göre “Roma'nın en büyük askerî felaketi” sayılır. Scipio Africanus MÖ 204'te Kartaca topraklarını istila etti, Hannibal MÖ 202'de Zama'da yenildi. MÖ 146'da Romalılar Kartaca şehrini kuşatıp yağmaladı, halkını katledip köleleştirdi ve şehri tamamen yıktı; bu zaferle Roma Akdeniz'in egemen gücü oldu.

Kaynaklar: [4]

Sulla'dan Sezar'a

Wikipedia'ya göre MÖ 91–87 arasındaki Müttefikler Savaşı, İtalyan müttefiklerin Roma vatandaşlığı talebiyle patlak verdi. Sulla Kasım MÖ 82'de diktatör ilan edildi. Birinci Triumvirlik Sezar, Pompeius ve Crassus'tan oluşuyordu. Sezar'ın Galya Savaşları (MÖ 58–52) sekiz yıl sürdü ve kendi yazdığı “Commentarii” ile belgelendi; Wikipedia bu eseri “kendi zamanında bile Latince'nin edebi bir başyapıtı” olarak anıldığını yazar. MÖ 49'un 10–11 Ocak dolayında Sezar, Senato kendisini düşman ilan edince Rubicon Nehri'ni bir lejyonla geçti ve kaynağa göre Menandros'tan alıntıyla “zar atıldı” (alea iacta est) dedi. MÖ 48'deki Pharsalus Muharebesi'nde Pompeius'u yendi. MÖ 44'te “dictator perpetuo” (ömür boyu diktatör) unvanını aldı, Jülyen takvimini getirdi ve Senato'yu genişletti; 15 Mart MÖ 44'te (İdes of March) öldürüldü. Plutarkhos ve Suetonius bu dönemin başlıca kaynaklarıdır.

Kaynaklar: [5]

Augustus ve Principatus

Wikipedia'ya göre Octavianus, MÖ 63'te doğan ve Sezar'ın MÖ 45'teki vasiyetinde mirasçı ilan ettiği Gaius Octavius'tu; MÖ 43'te Marcus Antonius ve Lepidus'la İkinci Triumvirlik'i kurdu. MÖ 31'deki Actium Muharebesi'nde Antonius ve Kleopatra'yı yenerek tek hükümdar oldu. Senato ona MÖ 27'de “Augustus” unvanını verdi; Octavianus, cumhuriyet kurumlarını görünüşte korurken çoğu Roma ordusunun başkomutanlığına dayanan bir “otokratik güç”le Principatus sistemini kurdu. Vergi ve para sistemini reforme etti, yol ağını ve resmi kurye hizmetini geliştirdi, daimi profesyonel ordu ve Pretoryan Muhafızları'nı kurdu, İstanbul'a kadar uzanan barış anlaşmaları yaptı. MS 14'te yetmiş beş yaşında öldü, üvey ve evlatlık oğlu Tiberius yerine geçti; Senato onu ölümünden sonra tanrılaştırdı.

Kaynaklar: [6]

Ordu

Wikipedia'ya göre standart bir lejyon yaklaşık 5.000 kişiden oluşuyordu; Augustus döneminde Birinci Kohort'un büyütülmesiyle bu sayı yaklaşık 5.500'e çıktı. Augustus döneminde (MÖ 30–MS 14) yaklaşık 250.000 kişilik bir ordu 25 lejyon ve 250 kadar yardımcı birlikten oluşuyordu; Severuslar döneminde (yaklaşık 211) 33 lejyon ve 400 yardımcı birlikle toplam yaklaşık 450.000'e ulaştı. MÖ 107'de Marius'un reformlarıyla ordu, mülkiyete dayalı vatandaş askerliğinden uzun süreli gönüllülere dayanan profesyonel bir yapıya geçti; terhis olan askerler yaklaşık on üç yıllık maaşa denk bir ikramiye alıyordu.

Kaynaklar: [7]

Roma Hukuku

Wikipedia'ya göre Roma hukukunun ilk metni, MÖ 5. yüzyıl ortasına tarihlenen On İki Levha Kanunu'dur. Romalılar yalnız vatandaşlara uygulanan ius civile ile vatandaşlarla yabancılar arasındaki ilişkileri düzenleyen ius gentium ayrımını geliştirdi. İmparator I. Justinianus MS 529–534 arasında Corpus Iuris Civilis'i derletti; bu metin Bizans hukuk uygulamasının temeli oldu ve sonradan Avrupa hukukunu etkiledi. Yaklaşık 1070'te İtalya'da bir Digesta elyazmasının yeniden bulunmasıyla akademik ilgi arttı; Bologna bu çalışmaların merkezi oldu ve hukuk okulu zamanla “Avrupa'nın ilk üniversitesi”ne dönüştü.

Kaynaklar: [8]

Yollar ve Kolezyum

Wikipedia'ya göre Roma yol ağı toplam 400.000 km'den fazlaydı, bunun 80.500 km'den fazlası taş döşeliydi; başkentten 29 büyük askerî yol yayılıyor, 372 büyük yol imparatorluğun 113 eyaletini birbirine bağlıyordu. MÖ 312'de yapılan Via Appia, en eski ve önemli Roma yollarından biridir. Kolezyum'un inşasına İmparator Vespasianus döneminde (MS 69–79) 72'de başlandı, halefi Titus (79–81) döneminde 80'de tamamlandı; 50.000 ile 80.000 arasında, ortalama yaklaşık 65.000 seyirci alabiliyordu. Açılış oyunlarında 9.000'den fazla vahşi hayvan öldürüldü. Yapı 1349'daki büyük depremle güney dış cephesinin çökmesi dahil, depremler ve taş yağmacılığıyla ağır hasar gördü; Orta Çağ'da konut ve atölye olarak da kullanıldı.

Kaynaklar: [9] [10]

Kriz ve Diocletianus'un Reformları

Wikipedia'ya göre 3. Yüzyıl Krizi, iç savaşlar, veba ve istilaların imparatorluğun varlığını tehdit ettiği ağır bir dönemdi. Diocletianus 285–305 arasında imparatorluğu yeniden örgütledi ve dörtlü yönetim sistemi Tetrarşi'yi kurdu.

Kaynaklar: [1]

Konstantinus ve Hristiyanlık

Konstantinus 306–337 arasında hüküm sürdü ve ilk Hristiyan imparator oldu; 330'da Konstantinopolis'i Doğu'nun yeni başkenti olarak kurdu (bkz. Hristiyanlık ve Bizans İmparatorluğu). I. Theodosius, hem Doğu'yu hem Batı'yı birlikte yöneten son imparatordu; imparatorluk 395'te kalıcı olarak bölündü.

Kaynaklar: [6]

Batı'nın Sonu (476)

Wikipedia'ya göre 476'da Romulus Augustulus, Germen komutan Odoaker tarafından tahttan indirilmeye zorlandı; bu, Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel sonu sayılır. Doğu Roma İmparatorluğu ise 1453'e kadar sürdü (bkz. Bizans İmparatorluğu).

Kaynaklar: [1]

Roma Yönetimindeki Anadolu

Wikipedia'ya göre Roma'nın Selevkos İmparatorluğu'nu yenmesinin ardından MÖ 188'deki Apameia Antlaşması'yla Selevkoslar Anadolu'dan çekildi; Roma'nın müttefikleri Pergamon ve Rodos eski Selevkos topraklarını aldı. Asya eyaleti MÖ 133'te Pergamon Kralı III. Attalos'un vasiyetiyle kuruldu; Bitinya, Galatya, Kapadokya ve Kilikya sonradan ayrı eyaletler olarak eklendi. Mithridates Savaşları'ndan (MÖ 88–63) sonra Anadolu bütünüyle Roma yönetimine girdi. Kaynak, Roma'nın yerel gelenekleri koruyan dolaylı bir yönetim yaklaşımı izlediğini belirtir. Konstantinus'un Konstantinopolis'i kurmasıyla bölge, tarihçilerin “Bizans İmparatorluğu” dediği Doğu İmparatorluğu'nun idari merkezine dönüştü.

Kaynaklar: [12]

Tartışma: Roma Neden Yıkıldı?

Wikipedia'ya göre tarihçi Alexander Demandt, Roma'nın çöküşü için 200'den fazla kuramı sayar. Modern araştırma bunları birkaç ana kategoriye indirger: MS 150'den itibaren kötüleşen ve 450 sonrasında “Geç Antik Küçük Buzul Çağı”yla ağırlaşan iklim krizi; Antoninus Vebası (165–180) ve Kıbrıyanus Vebası (250'den itibaren) gibi salgınlar; MS 376'dan itibaren Hunlardan kaçan halkların imparatorluğa akın etmesiyle yaşanan göç krizi; Tetrarşi'nin çöküşü ve iç savaşlarla süregelen siyasi istikrarsızlık; artan vergi ve yolsuzlukla mali kriz; sınıf eşitsizliği ve yolsuzlukla toplumsal kriz. Gibbon Hristiyanlığı suçlamıştı; modern araştırma bunun kamu maliyesi üzerinde “önemli bir etkisi olmadığını” bulur, ancak kilisenin büyüyen serveti ve din adamı sayısının işgücünü tükettiği düşünülür. Ordunun 376'dan önce gerçekten zayıflayıp zayıflamadığı konusunda bilimsel bir uzlaşı yoktur. Bu maddede tek bir neden öne çıkarılmamıştır.

Kaynaklar: [11]

Tartışma: Kartaca'nın Tuzlanması Efsanesi

Kartaca'nın MÖ 146'da yıkılışının ardından Romalıların toprağı tuzla ektiği sık anlatılan bir hikâyedir. Wikipedia'nın Pön Savaşları maddesi bu iddiaya yer vermez; yalnızca şehrin yağmalanıp nüfusunun katledildiğini ya da köleleştirildiğini ve şehrin “tamamen yıkıldığını” yazar. Bu, tuzlama efsanesinin kaynaklarımızda doğrulanmayan, sonradan eklenmiş bir anlatı olabileceğini gösterir; bu maddede kullanılmamıştır.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Romulus Gerçek miydi?

Wikipedia, modern bilim insanlarının Romulus ve Remus efsanesinin çoğunu tarihsel olay olarak görmediğini, Romulus'un muhtemelen hiç var olmadığını ve adının şehrin adından (Roma) türetilmiş olabileceğini, tersi değil, yazar. Buna karşın Palatine'deki 8. yüzyıl kulübe kalıntıları ve MÖ 730–720 sur izi, efsanevi kuruluş tarihine (MÖ 753) yakın gerçek bir yerleşimin varlığını gösterir. Yani arkeoloji yerleşimin erken tarihini destekler, ama efsanenin kişilerini doğrulamaz; bu iki bulgu birbirine karıştırılmamalıdır.

Kaynaklar: [2]

Bugüne Mirası

Roma hukuku bugün de Avrupa, Latin Amerika ve eski sömürgelerin çoğunda kullanılan medeni hukuk sistemlerinin temelini oluşturur (Wikipedia). Roma yolları, kemerleri ve Kolezyum gibi yapılar mühendislik mirasını; Anadolu'daki Roma-Bizans sürekliliği ise bugünkü Türkiye topraklarındaki katmanlı tarihi temsil eder (bkz. Bizans İmparatorluğu).

Kaynaklar: [8] [9] [12]

Önemli İsimler

• Hannibalİkinci Pön Savaşı

  MÖ 218'de Alpler'i aştı; MÖ 202'de Zama'da yenildi.

• Jül SezarMÖ 100–44

  Galya'yı fethetti, Rubicon'u geçti; 15 Mart MÖ 44'te öldürüldü.

• AugustusMÖ 27–MS 14

  İlk imparator; Principatus sistemini kurdu.

• TraianusMS 117

  İmparatorluğun en geniş sınırına ulaştığı dönemin hükümdarı.

• Konstantinus306–337

  İlk Hristiyan imparator; 330'da Konstantinopolis'i kurdu.

• Romulus Augustulus476

  Batı Roma'nın son imparatoru; Odoaker tarafından tahttan indirildi.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• MÖ 509

  Cumhuriyetin kuruluşu (geleneksel tarih).

• MÖ 264–241

  Birinci Pön Savaşı.

• MÖ 218–201

  İkinci Pön Savaşı; Hannibal'in Alpler'i aşması ve Zama.

• MÖ 149–146

  Üçüncü Pön Savaşı; Kartaca'nın yıkımı.

• MÖ 91–87

  Müttefikler Savaşı.

• MÖ 82

  Sulla diktatör ilan edildi.

• MÖ 58–52

  Sezar'ın Galya Savaşları.

• MÖ 49

  Sezar Rubicon'u geçti.

• MÖ 48

  Pharsalus Muharebesi.

• MÖ 31

  Actium Muharebesi.

• MÖ 27

  Augustus unvanı verildi; Principatus başladı.

• 21 Nisan MÖ 753 (geleneksel)

  Roma'nın efsanevi kuruluşu.

• 15 Mart MÖ 44

  Sezar'ın suikastı.

• MS 14

  Augustus öldü.

• MS 72–80

  Kolezyum inşa edildi.

• MS 117

  İmparatorluk en geniş sınırına ulaştı (Traianus).

• 285–305

  Diocletianus'un reformları ve Tetrarşi.

• 330

  Konstantinopolis kuruldu.

• 395

  İmparatorluk kalıcı olarak bölündü.

• 476

  Batı Roma İmparatorluğu'nun sonu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Roman Empire (üçüncül kaynak)

   Genel çerçeve, yüzölçümü, nüfus ve kronoloji. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Founding of Rome (üçüncül kaynak)

   Kuruluş efsanesi ve arkeolojik bulgular. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Roman Republic (üçüncül kaynak)

   Cumhuriyetin kuruluşu ve erken tarihi. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Punic Wars (üçüncül kaynak)

   Pön Savaşları'nın tarihleri ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Julius Caesar (üçüncül kaynak)

   Sezar'ın Galya Savaşları, iç savaş ve suikastı. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Augustus (üçüncül kaynak)

   Augustus'un yükselişi ve Principatus. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Roman army (üçüncül kaynak)

   Roma ordusunun büyüklüğü ve örgütlenmesi. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Roman law (üçüncül kaynak)

   Roma hukukunun gelişimi ve mirası. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Roman roads (üçüncül kaynak)

   Yol ağının büyüklüğü. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Colosseum (üçüncül kaynak)

    Kolezyum'un inşası ve kullanımı. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Decline of the Roman Empire (üçüncül kaynak)

    Roma'nın çöküşüne dair kuramlar. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Roman Anatolia (üçüncül kaynak)

    Anadolu'nun Roma yönetimine girişi. Üçüncül kaynaktır.