Hristiyanlık

Genel Bakış

Hristiyanlık, Nasıralı İsa'nın öğretisi ve onun çarmıha gerilip dirildiğine olan inanç üzerine kurulu, bugün dünyanın en kalabalık dinidir. Pew Araştırma Merkezi'ne göre 2020'de dünyada 2,3 milyar Hristiyan yaşıyordu; bu, dünya nüfusunun yüzde 28,8'i eder ve oran 2010'daki yüzde 30,6'dan düşmüştür. Din, Roma Yahudiyesi'nde başlayıp önce Roma İmparatorluğu'nda (bkz. Roma İmparatorluğu) yayıldı, sonra Avrupa, Amerika, Afrika ve Asya'da farklı mezheplere ayrılarak küresel bir inanca dönüştü. Bu madde inanç iddialarını değil tarihsel olayları ele alır ve inanç anlatısı ile tarihsel kaynakların söylediklerini birbirinden ayırarak, kaynakların ayrıştığı noktaları gösterir.

Kaynaklar: [1]

İsa'ya Dair Tarihsel Kaynaklar

Wikipedia'nın “İsa'nın Tarihselliği” maddesine göre, antik çağ uzmanlarının hemen tamamı İsa'nın tarihsel bir kişi olarak yaşadığını kabul eder. Bilim insanlarının neredeyse tamamının üzerinde birleştiği iki olay vardır: vaftizci Yahya tarafından vaftiz edilmesi ve Pontius Pilatus (MS 26–36 arasında vali) döneminde çarmıha gerilmesi. Çarmıha germenin tarihi MS 30 ya da 33 olarak verilir. Hristiyan olmayan kaynaklar arasında Yahudi tarihçi Josephus (yaklaşık MS 93–94) “Yahudilerin Eski Tarihi”nde İsa'ya iki kez değinir; Romalı tarihçi Tacitus (yaklaşık MS 115) “Annales”te Pilatus'un onu idam ettirdiğini anlatır. Kaynak, Josephus'taki “Testimonium Flavianum” bölümünün bir kısmının bugün özgün sayıldığını da belirtir.

Kaynaklar: [2]

Pavlus'un Mektupları ve İncil'lerin Yazımı

Wikipedia'ya göre en eski günümüze ulaşan kaynaklar, yaklaşık MS 48–62 arasında yazılmış Pavlus mektuplarıdır. Markos İncili yaklaşık MS 70 dolaylarında yazıldı. Pavlus'un, çarmıha germeden yalnızca birkaç yıl sonra, yaklaşık MS 36'da İsa'nın çağdaşlarıyla temas kurduğu belirtilir. Aynı kaynağa göre çarmıha germeden sonraki yüz yıl içinde birden fazla yazara ait en az on dört kaynak İsa'nın varlığına tanıklık eder. Yani ilk Hristiyan yazıları olayların yakın döneminden gelir; ancak hepsi inanan çevrelerde ve bir inanç perspektifiyle yazılmıştır.

Kaynaklar: [2]

Zulümden Devlet Dinine

Galerius'un 311 tarihli Serdica Fermanı, Diocletianus dönemindeki zulmü (MS 303–311) resmen sona erdirdi. Ardından MS 313'te İmparator I. Constantinus ve Licinius, Hristiyanlara ve herkese kendi dinini izleme serbestliği tanıdı; el konulmuş Hristiyan mülkleri iade edildi (Wikipedia). Ancak bu metin Hristiyanlığı devlet dini yapmadı: Wikipedia, Hristiyanlığın devlet dini hâline gelmesini I. Theodosius'un MS 380 tarihli Selanik Fermanı'na, yani İznik İman Bildirgesi'ni benimseyen Hristiyanlığın resmî din olmasına bağlar. Roma'nın çok tanrılı düzeni, kaynağa göre devlet dinini reddetmenin ihanetle eşdeğer sayıldığı bir bağlamda Hristiyanlıkla çatışmıştı.

Kaynaklar: [3] [4]

İznik Konsili (325)

İznik (bugünkü Türkiye'deki İznik) Konsili Mayıs–Ağustos 325'te İmparator I. Constantinus tarafından toplandı ve Wikipedia'ya göre bütün Hristiyan kilisesini temsil eden ilk ekümenik konsildi. Ana gündem, İsa'nın Baba Tanrı ile ilişkisini tartışan Ariusçu anlaşmazlıktı. Konsil, Paskalya'nın hesaplanmasını Yahudi takviminden ayırdı ve yirmi kilise kuralı (kanon) kabul etti. Ariusçuluğu reddeden Arius, Theonas ve Secundus İllirya'ya sürgün edildi. Konsil sonrası kanonların ve iman bildirgesinin sonraki genel konsillere örnek olduğu belirtilir. Bu ayrıntılar, konsilin Roma imparatorunun himayesinde toplanan bir kilise kurumu olduğunu gösterir; imparatorun teolojik kararlardaki payı tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Kaynaklar: [5]

Efes, Kadıköy ve Kalıcı Ayrılıklar

Wikipedia, sonraki ekümenik konsiller arasında İstanbul (381), Efes (431) ve Kadıköy (451) konsillerini sayar; İznik ve Kadıköy bugün Türkiye topraklarındadır. Kadıköy Konsili, 8 Ekim–1 Kasım 451 arasında İmparator Marcianus'un çağrısıyla toplandı ve İsa'yı “iki doğası” olan olarak tanımlayan formülü benimsedi. Bu formülü Kıpti, Süryani, Ermeni ve Etiyopya kiliseleri gibi Doğu Ortodoks (Oriental Orthodox) kiliseler reddetti; kaynağa göre konsilin “hemen ardından gelen sonucu” büyük bir ayrılık oldu ve bu ayrılık bugün de sürer. Bu ayrılık, 1054'teki Doğu–Batı ayrılığından daha eskidir.

Kaynaklar: [6]

Manastırcılık

Wikipedia'ya göre Hristiyan manastırcılığı Mısır'da münzevilikle başladı. Mısırlı Anthony (252–356) çölde münzevi olarak yaşadı ve zamanla çevresinde takipçiler topladı. Pachomius yaklaşık MS 323'te Yukarı Mısır'daki Tabenna'da, keşişlerin ayrı odalarda kaldığı ama birlikte çalışıp yemek yediği ve ibadet ettiği ilk ortak (cenobitic) manastırı kurdu. Nursialı Benedictus (yaklaşık 480–547) Monte Cassino'yu kurdu ve 530–560 arasında yazdığı “Benedictus Kuralı”, IX. yüzyıla gelindiğinde Charlemagne'ın da etkisiyle Batı manastırcılığının temel kılavuzu oldu. Manastırlar, yazıcı atölyeleriyle metinleri kopyalayıp koruyan bilgi merkezleri işlevi gördü; Doğu Ortodoksluğunda ise Athos Dağı bugün de büyük bir manevi merkez olarak kalır (bkz. Bizans İmparatorluğu).

Kaynaklar: [7]

Büyük Ayrılık (1054) ve 1204

Wikipedia'ya göre Kardinal Humbert ile Patrik I. Mihail Kerularios 16 Temmuz 1054'te birbirlerini aforoz etti. Nedenler arasında papalık üstünlüğü ve evrensel yargı yetkisi iddiası, İznik İman Bildirgesi'ndeki Filioque ifadesi, hiyerarşik ve konsiliyer kilise yapıları ile Efkaristiya'da mayalı ya da mayasız ekmek kullanımı sayılır. Bölünme 1054'te kesinleşmedi: Dördüncü Haçlı Seferi'nin 1204'te İstanbul'u yağmalaması ve Latin patriklerin atanması gerilimi keskinleştirdi (bkz. Haçlı Seferleri). Papa VI. Paulus ile Ekümenik Patrik I. Athenagoras 1965'te 1054 aforozlarını geçersiz kıldı; ancak kaynak, bunun yeniden birleşme değil bir iyi niyet jesti olduğunu, kiliseler arasındaki tam iletişimin bugün de bulunmadığını yazar.

Kaynaklar: [8]

Reform (1517)

Wikipedia'ya göre Papa X. Leo 1515'te Aziz Petrus Bazilikası'nın inşaatını finanse etmek için endüljans (günah bağışlama belgesi) satışına izin verdi. Johann Tetzel'in Wittenberg yakınlarındaki ısrarlı vaazları Martin Luther'i (bkz. Martin Luther) harekete geçirdi; Luther Doksan Beş Tez'i 31 Ekim 1517'de Brandenburg Başpiskoposu Albert'e gönderdi. Tezler Basel'de dört sayfalık bir broşür, Leipzig ve Nürnberg'de ilan olarak birkaç hafta içinde basıldı. Luther sonradan tezleri yazarken hâlâ “papacı” kaldığını ve tartışmanın büyüklüğünü öngörmediğini söylemiştir. Kaynak, tezlerin papalığın araf üzerindeki yetkisini ve endüljansların dayandığı “erdemler hazinesi” öğretisini sorguladığını, olayın geriye dönük olarak Reform'un başlangıcı sayıldığını yazar. Sonuçta Batı Hristiyanlığı Katolik ve Protestan kollarına ayrıldı.

Kaynaklar: [9]

Vestfalya Barışı (1648)

Wikipedia'ya göre Otuz Yıl Savaşları (1618–1648; bkz. Otuz Yıl Savaşları) 24 Ekim 1648'de Osnabrück ve Münster'de imzalanan Vestfalya Barışı ile sona erdi; savaşta 4,5 ile 8 milyon arasında ölüm tahmin edilir. Antlaşmalar Katolikliği, Lutheranlığı ve ilk kez Kalvinizmi hukuken tanıdı, uyruklar artık hükümdarlarının dinini izlemeye zorlanmıyordu ve devletlerin resmî dinini belirlemek için 1 Ocak 1624 “normal tarih” kabul edildi. Antlaşmalar, Augsburg Barışı'nı yalnızca yeniden doğrulamadı, onu yeniden yorumladı; müzakerelere Fransa, İsveç, Kutsal Roma İmparatorluğu, İspanya ve Hollanda Cumhuriyeti'nin de aralarında bulunduğu toplam 109 delegasyon katıldı.

Kaynaklar: [10]

Bugünkü Tablo

Pew'e göre 2010–2020 arasında Hristiyan sayısı 122 milyon arttı, ancak dünya nüfusu içindeki payları 1,8 puan düştü. Aynı raporda Müslümanlar 2020'de 1,8 milyar kişiyle dünya nüfusunun yüzde 25,6'sını, dinî bağı olmayanlar 1,9 milyar kişiyle yüzde 24,2'sini oluşturuyordu. Rapor, Sahra altı Afrika'nın artık Avrupa'yı geçerek en çok Hristiyan'a ev sahipliği yaptığını, oysa 20. yüzyıl başında Hristiyanların üçte ikisinin Avrupa'da yaşadığını belirtir.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: “Milano Fermanı” Bir Ferman mıydı?

Wikipedia'ya göre tarihçiler artık “Milano Fermanı”nın biçimsel bir ferman olarak var olup olmadığını tartışmıyor; geleneksel anlatı genel olarak reddedilir. Metin, Licinius'un Nikomedia'dan Doğu eyaletlerinin valilerine yazdığı ve 13 Haziran 313 tarihli bir mektuptur; Milano'da yayımlanmış bir ferman değildir. Metin ayrıca Hristiyanlığı devlet dini yapmamıştır; bu, 380 tarihli Selanik Fermanı'yla gerçekleşmiştir. Dolayısıyla “Constantinus Hristiyanlığı 313'te devlet dini yaptı” türü ifadeler kaynaklara göre yanlıştır; 313 bir hoşgörü metni, 380 ise devlet dini kararıdır.

Kaynaklar: [3]

Tartışma: Luther Tezleri Kapıya Çaktı mı?

Wikipedia'ya göre tarihçiler Luther'in tezleri Wittenberg'deki Bütün Azizler Kilisesi'nin kapısına asıp asmadığını tartışır. Philipp Melanchthon bunun 31 Ekim'de gerçekleştiğini öne sürdü; ancak Luther'in kendi anlatımları “uygun kanalları” kullandığına işaret eder ve Wittenberg'de basılmış bir nüsha da günümüze ulaşmamıştır. Kesin olan, tezlerin 31 Ekim 1517'de Albert'e gönderildiği ve birkaç hafta içinde basılarak yayıldığıdır; kapıya asılıp asılmadığı ise kaynaklarda çözülmemiş bir tartışmadır.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: Büyük Ayrılık Ne Zaman Oldu?

Wikipedia, tarihçilerin ayrılığın gerçek tarihi konusunda anlaşmadığını, 1009, 1054, 1204, 1277 ve 1484 gibi alternatif tarihler önerdiğini yazar. Yani 1054, birçok kaynakta kullanılan bir simgesel tarihtir; kaynağa göre bölünme tek bir günde değil, aşamalı olarak gerçekleşti ve 1054'te kesinleşmedi. Bu maddede 1054 ve 1204 birlikte anılır.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: İznik'te Kaç Piskopos Vardı?

Wikipedia, İznik'e “en az 200 piskoposun” katıldığını, geleneksel sayının 318 olduğunu ve tahminlerin 250–318 arasında değiştiğini yazar; imza listelerinde ise 200–220 isim yer alır. Bu fark, kaynak türünden (gelenek ve imza listeleri) doğar; bu maddede tek bir rakam seçilmemiştir.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Vestfalya Bir “Egemenlik” Miti mi?

Bazı uluslararası ilişkiler bilim insanları Vestfalya Barışı'nı modern egemenlik ilkelerini kuran belge olarak sunar. Wikipedia'ya göre çağdaş tarihçilerin çoğu buna “Vestfalya miti” diyerek karşı çıkar ve antlaşma metinlerinde dinî özgürlük, egemenlik ya da güç dengesi konusunda uluslararası hukuk ilkeleri olarak yorumlanabilecek bir şey bulunmadığını belirtir. Bu nedenle antlaşmanın mezhepler bakımından önemi (üç mezhebin tanınması) ile modern devlet sistemini kurduğu iddiası ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Kaynaklar: [10]

Başlıca Mezhepler

• Katoliklik~1,3 milyar takipçi

  Roma'daki Papa'yı ruhani lider kabul eder.

• Ortodoksluk~220 milyon takipçi

  Doğu Roma/Bizans geleneğinden gelir, ulusal kiliseler halinde örgütlenir.

• Protestanlık~900 milyon takipçi

  Reform sonrası doğan çok sayıda mezhebi kapsar.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 8 Ekim–1 Kasım 451

  Kadıköy Konsili.

• 16 Temmuz 1054

  Karşılıklı aforozlar (Doğu–Batı ayrılığı).

• 24 Ekim 1648

  Vestfalya Barışı.

• MS 30 veya 33

  İsa'nın çarmıha gerilişi (Wikipedia'ya göre tarih iki seçenekle verilir).

• 31 Ekim 1517

  Luther Doksan Beş Tez'i Albert'e gönderdi.

• MS 48–62

  Pavlus mektupları yazıldı.

• MS 303–311

  Diocletianus dönemindeki zulüm.

• 311

  Galerius'un Serdica Fermanı zulmü sona erdirdi.

• 313

  Constantinus ve Licinius'un din serbestisi metni.

• Mayıs–Ağustos 325

  İznik Konsili.

• 380

  Selanik Fermanı: Nicene Hristiyanlığı devlet dini.

• 530–560

  Benedictus Kuralı yazıldı.

• 1204

  Dördüncü Haçlı Seferi İstanbul'u yağmaladı.

• 1515

  Papa X. Leo endüljans satışına izin verdi.

• 1618–1648

  Otuz Yıl Savaşları.

• 1965

  Papa VI. Paulus ile Athenagoras 1054 aforozlarını geçersiz kıldı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Pew Araştırma Merkezi — How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020

   2020'de Hristiyan sayısı ve payı, bölgesel dağılım.

2. Wikipedia — Historicity of Jesus (üçüncül kaynak)

   İsa'ya dair tarihsel kaynaklar ve tarihler. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Edict of Milan (üçüncül kaynak)

   313 metni, Serdica Fermanı ve 380 Selanik Fermanı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Christianity in ancient Rome (üçüncül kaynak)

   Roma devlet dini ve Hristiyanlığın ilişkisi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — First Council of Nicaea (üçüncül kaynak)

   İznik Konsili'nin tarihi, gündemi, katılım ve kararları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Council of Chalcedon (üçüncül kaynak)

   Kadıköy Konsili ve Doğu Ortodoks ayrılığı. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Christian monasticism (üçüncül kaynak)

   Manastırcılığın kökenleri ve Benedictus Kuralı. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — East–West Schism (üçüncül kaynak)

   1054 ayrılığı, nedenleri ve tarihyazımı. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Ninety-five Theses (üçüncül kaynak)

   Luther'in tezleri ve kapıya asılma tartışması. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Peace of Westphalia (üçüncül kaynak)

    1648 barışı ve “Vestfalya miti” tartışması. Üçüncül kaynaktır.