Türk Kurtuluş Savaşı

Genel Bakış

Türk Kurtuluş Savaşı, Wikipedia'ya göre 15 Mayıs 1919'daki Yunan çıkarmasıyla başlayıp 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi'yle askerî olarak sona eren, 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması'nın onaylanmasıyla hukuken tamamlanan bir bağımsızlık savaşıdır. Bu madde, işgal ve örgütlenme sürecini, cepheleri ve diplomatik süreci, kaynakların ayrıştığı noktalarla anlatır; Cumhuriyet'in ilanı ve kurumsal süreçler için bkz. Türkiye Cumhuriyeti.

Kaynaklar: [1]

İşgaller: İstanbul ve İzmir

Wikipedia'ya göre İtilaf kuvvetleri İstanbul'u 13 Kasım 1918'de, yaklaşık 50.000 askerle işgal etti. Yunan kuvvetleri 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktı; bu, direnişi tetikleyen doğrudan olay olarak anılır.

Kaynaklar: [1]

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı

Kaynaklara göre Mustafa Kemal Paşa, 30 Nisan 1919'da, Erzurum merkezli Dokuzuncu Ordu Kıtaatı Müfettişliği'ne, Osmanlı askerî birliklerinde düzeni sağlamak ve iç güvenliği iyileştirmekle görevlendirildi; 19 Mayıs'ta Samsun'a çıkıp ilk karargâhını Mıntıka Palas Oteli'nde kurdu. Osmanlı emirlerine aykırı biçimde, İstanbul'daki rejimden tümüyle ayrı, Anadolu'yu yabancı güçlerin müdahalesine karşı savunmayı amaçlayan millî bir direniş hareketini örgütlemeye başladı; Samsun'da bir hafta kaldıktan sonra Havza'ya geçti ve direnişin bayrağını ilk kez orada açtığı aktarılır. 19 Mayıs 1919, modern Türk tarihinin başlangıcı olarak anılır; bu tarih, savaşın 15 Mayıs'taki Yunan çıkarmasıyla başlamasından farklı, örgütlenmenin sembolik başlangıcıdır.

Kaynaklar: [1]

Erzurum ve Sivas Kongreleri

Wikipedia'ya göre Erzurum Kongresi 23 Temmuz–7 Ağustos 1919 arasında toplandı; Bitlis, Erzurum, Sivas, Trabzon ve Van vilayetlerinden 56 delege katıldı. Mustafa Kemal, katılmak için ordu görevinden istifa etti, vatana ihanetle suçlanmadı ve kongrenin açılış günü başkan seçildi. Kararlar arasında “vatanın bütünlüğünün ve bölünmezliğinin korunması”, yabancı işgal ve müdahaleye direniş, manda ya da himaye statüsünün reddi ve İstanbul hükümeti bağımsızlığı koruyamazsa geçici bir hükümet kurulması yer aldı. Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919), Erzurum'daki fikirleri “Anadolu ve Rumeli'nin tamamına” uyguladı. Erzurum Kongresi, Misak-ı Millî'nin ilk taslağını da hazırladı.

Kaynaklar: [1]

Misak-ı Millî ve TBMM'nin Açılışı

Wikipedia'ya göre Osmanlı Meclis-i Mebusanı 28 Ocak 1920'de toplandı ve kararlarını 12 Şubat 1920'de yayımladı; Misak-ı Millî'nin altı maddesi şunları içeriyordu: Arap çoğunluklu toprakların geleceğinin halkoylamasıyla belirlenmesi ve işgal dışındaki Türk çoğunluklu toprakların vatan sayılması; Kars, Ardahan ve Batum'un statüsünün halkoylamasına bırakılması; Batı Trakya'nın statüsünün sakinlerinin oylarıyla belirlenmesi; İstanbul ve Marmara'nın güvenliği ile Boğazların geçişinin Türkiye ve ilgili devletlerce belirlenmesi; azınlık haklarının komşu ülkelerdeki Müslüman azınlıkların korunmasına bağlı olması; ulusal bağımsızlık ve siyasi, adli, mali gelişime yönelik tüm kısıtlamaların kaldırılması. Bu altı karar, sonradan TBMM'nin Kars Antlaşması'ndaki ve Cumhuriyet'in Lozan'daki taleplerinin temelini oluşturdu. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı; “ulusal egemenlik üzerine kurulduğunu” ilan etti ve Mustafa Kemal ilk meclis başkanı seçildi. Meclis, savaş boyunca “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti” adıyla fiilî hükümet olarak işlev gördü (bkz. Türkiye Cumhuriyeti).

Kaynaklar: [4]

Sevr Antlaşması ve Reddi

Wikipedia'ya göre 10 Ağustos 1920'de Fransa'daki Sèvres'te imzalanan antlaşma Arap eyaletlerini İtilaf yönetimine bırakıyor, Irak, Filistin ve Suriye'yi Milletler Cemiyeti mandası yapıyordu; İzmir bölgesi yerel bir meclisle yönetilecek ve beş yıl sonra Milletler Cemiyeti gözetiminde halkoylaması yapılacaktı. Bağımsız bir Ermenistan tanınıyor, sınırları ABD Başkanı Woodrow Wilson'a bırakılıyordu; Kürdistan için bir referandum öngörülüyordu. Boğazlar Milletler Cemiyeti denetiminde uluslararasılaştırılıyor, Osmanlı maliyesi İtilaf denetimine giriyor, ordu 50.700 kişiyle sınırlanıyor, hava kuvveti yasaklanıyor ve kapitülasyonlar 1914 öncesi durumuna dönüyordu. Kaynağa göre “Ankara hükümeti” taslağı yakından izledi ve TBMM İstanbul'un imzaladığı antlaşmaları geçersiz ilan etti; Mustafa Kemal'in millî hareketi antlaşmanın onaylanmasını fiilen imkânsız kıldı ve 1923 Lozan Antlaşması onun yerini aldı.

Kaynaklar: [5]

Doğu ve Güney Cepheleri

Wikipedia'ya göre 1920'de Türk-Ermeni Savaşı ve Fransız-Türk Savaşı (Kilikya) yaşandı; bu cepheler batıdaki asıl mücadeleyle eşzamanlı yürüdü ve 1921'de Fransa ile Ankara Antlaşması, Ermenistan ile de Kars Antlaşması imzalanarak sona erdi.

Kaynaklar: [1]

Antep ve Fransız-Türk Savaşı

Wikipedia'ya göre Fransız-Türk Savaşı 7 Aralık 1918–20 Ekim 1921 arasında sürdü; Şefik Özdemir Bey komutasındaki Antep Kuşatması 5 Ağustos 1920–9 Şubat 1921 arasında yaşandı. 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması ile Fransa, Ankara hükümetini resmen tanıdı, Kilikya ve güney Anadolu'dan çekildi; bu, TBMM'ye diplomatik meşruiyet kazandırdı ve İtilaf birliğinde bir çatlak yarattı.

Kaynaklar: [6]

Birinci ve İkinci İnönü (1921)

Wikipedia'ya göre Birinci İnönü Muharebesi Ocak 1921'de, İkinci İnönü Muharebesi Nisan 1921'de yaşandı; bu zaferler, TBMM ordusunun Yunan ilerleyişini ilk kez durdurduğu savaşlar olarak anılır.

Kaynaklar: [1]

Sakarya Meydan Muharebesi (1921)

Wikipedia'ya göre Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos–13 Eylül 1921 arasında sürdü; Yunan tarafında yaklaşık 77.000, Türk tarafında yaklaşık 101.727 asker vardı. Yunan kayıpları 23.267 (3.958 ölü), Türk kayıpları 37.900 (5.713 ölü) olarak verilir. Kaynak, savaşın “Kurtuluş Savaşı'nın dönüm noktası” olduğunu, Yunan ilerleyişini Ankara'ya doğru durdurduğunu ve sonraki Türk karşı taarruzunun zeminini hazırladığını yazar. Zaferin ardından TBMM, Mustafa Kemal'e Mareşal rütbesini ve “Gazi” unvanını verdi.

Kaynaklar: [7]

Büyük Taarruz (1922)

Wikipedia'ya göre Büyük Taarruz 26 Ağustos–18 Eylül 1922 arasında sürdü ve 26 Ağustos'ta Dumlupınar Muharebesi ile başladı; muharebe yaklaşık dört gün sürdü. Türk birlikleri 9 Eylül'de İzmir'i alarak denize ulaştı. Kaynak, taarruzun Yunan-Türk Savaşı'nı Türk zaferiyle sonuçlandırdığını ve Mudanya Mütarekesi'ne yol açtığını yazar.

Kaynaklar: [8]

İzmir Yangını (13–22 Eylül 1922)

Wikipedia'ya göre yangın Rum, Ermeni ve Batı Avrupalı mahallelerini tamamen yok etti; Müslüman ve Yahudi mahalleleri hasar görmedi. Ölü sayısı tahminleri geniş bir aralıkta değişir: Norman Naimark 10.000–15.000, Philip Mansel 180.000, tarihçi Ellinor Morack ise “100.000'den az olmayan” bir rakamı daha inandırıcı bulur. Sorumluluk tartışmalıdır: Türk kaynakları genellikle Rumları ya da Ermenileri sorumlu tutar; Giles Milton, Michael Llewellyn-Smith ve Niall Ferguson gibi Batılı tarihçiler Türk askerlerinin yangını başlattığı sonucuna varır ve görgü tanıklarının “küçük gazyağı ya da benzin tenekeleriyle” binalara giren askerleri anlattığını aktarır; bazı Türk yanlısı bilim insanları bu sonucu tartışır. İtilaf gemileri mültecileri tahliye etti; bir Japon yük gemisi kargosunu boşaltıp olabildiğince mülteci aldı, Amerikalı misyoner Asa Jennings ek kurtarma çabaları örgütledi. Kaynağa göre yaklaşık 30.000 Rum ve Ermeni erkek Anadolu'nun içlerine sürüldü ve “çoğu ağır koşullarda öldü”.

Kaynaklar: [9]

Chanak Krizi

Wikipedia'ya göre Eylül–Ekim 1922'deki Chanak Krizi'nde Başbakan Lloyd George ve Winston Churchill savaşı gündeme getirdi ve İngiliz kabinesi Türkiye'ye savaş ilanı tehdidi savurdu; İngiliz kuvvetleri saldırıya hazırlanmışken mütareke, saldırıdan yalnızca iki saat önce sağlandı. Kanada Başbakanı Mackenzie King otomatik desteği reddederek kararı parlamentoya bıraktı; Fransa ve İtalyan kuvvetleri ültimatomdan hemen sonra çekildi, yalnızca Newfoundland ve Yeni Zelanda sembolik destek (birer tabur) sundu. Kriz, 19 Ekim 1922'deki Carlton Club toplantısında Muhafazakâr milletvekillerinin bağımsız seçime girmeye karar vermesiyle Lloyd George'un düşüşüne katkıda bulundu.

Kaynaklar: [10]

Mudanya Mütarekesi ve Saltanatın Kaldırılması

Wikipedia'ya göre taraflar 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi'nde anlaştı; bu savaşın askerî olarak sonu sayılır. TBMM 1 Kasım 1922'de saltanatı kaldırdı (bkz. Osmanlı İmparatorluğu).

Kaynaklar: [1]

Lozan Antlaşması ve Nüfus Mübadelesi

Wikipedia'ya göre Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Osmanlı'nın halefi devlet olarak egemenliğinin uluslararası tanınmasını sağladı; Türkiye, Kıbrıs, Onikiada, Mısır, Sudan, Suriye ve Irak gibi toprakları bıraktı, kapitülasyonlar 28. madde ile tamamen kaldırıldı. Boğazlar için ayrı bir sözleşme sivil geçişi serbest bıraktı; bu düzen on üç yıl sürdü ve 1936'da Montrö Sözleşmesi ile değişti. 30 Ocak 1923 tarihli Lozan Sözleşmesi'yle kararlaştırılan Yunanistan–Türkiye nüfus mübadelesinde, Wikipedia'nın ilgili maddesine göre yaklaşık 1.221.489 Rum Ortodoks Türkiye'den, 355.000–400.000 Müslüman Yunanistan'dan taşındı; ölçüt dil değil dindi (“Yunan Ortodoks dinine mensup Türk uyrukları” ve “Müslüman dinine mensup Yunan uyrukları”). Batı Trakya Müslümanları ile İstanbul, Gökçeada ve Bozcaada Rumları mübadele dışında tutuldu.

Kaynaklar: [11] [12]

Tartışma: İzmir Yangınını Kim Başlattı?

İzmir yangınının sorumluluğu kaynaklarda kesin biçimde çözülmemiştir. Wikipedia, Türk kaynaklarının genellikle Rumları ya da Ermenileri sorumlu tuttuğunu, Batılı tarihçilerin çoğunluğunun ise (Milton, Llewellyn-Smith, Ferguson) Türk askerlerinin sorumlu olduğu sonucuna vardığını, ancak bazı Türk yanlısı bilim insanlarının bunu tartıştığını yazar. Ölü sayısı da 10.000'den 180.000'e kadar geniş bir aralıkta verilir. Bu madde tek bir sorumlu ya da kesin bir rakam belirtmez; kaynakların anlatımlarını yan yana sunar.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: Savaş Ne Zaman Sona Erdi?

Kurtuluş Savaşı'nın bitiş tarihi kaynağa göre değişir: Wikipedia askerî sonu 11 Ekim 1922 Mudanya Mütarekesi olarak, hukuki tamamlanmayı ise 24 Temmuz 1923 Lozan Antlaşması'nın onaylanmasıyla verir. Bu iki tarih arasında saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923) gibi başka dönüm noktaları da yer alır; bu nedenle “savaşın bitişi” tek bir güne indirgenemez.

Kaynaklar: [1]

Bugüne Mirası

TBMM'nin 1920'de kurduğu hükümet yapısı, Cumhuriyet'in kurumsal temelini oluşturdu (bkz. Türkiye Cumhuriyeti). Lozan'da çizilen sınırlar ve nüfus mübadelesi, bugünkü Türkiye ile Yunanistan arasındaki demografik ve diplomatik ilişkilerin başlangıç noktasıdır.

Kaynaklar: [1]

Önemli İsimler

• Mustafa Kemal Paşa19 Mayıs 1919

  Samsun'a çıktı; Erzurum Kongresi'nde başkan seçildi, TBMM'nin ilk başkanı oldu.

• Şefik Özdemir BeyAntep Kuşatması

  5 Ağustos 1920–9 Şubat 1921 arasındaki savunmayı yönetti.

• Anastasios PapoulasSakarya, 1921

  Yunan kuvvetlerinin komutanıydı.

• David Lloyd GeorgeChanak Krizi, 1922

  İngiliz Başbakanı; kriz sonrası görevden düştü.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1 Kasım 1922

  Saltanat kaldırıldı.

• 4–11 Eylül 1919

  Sivas Kongresi.

• 5 Ağustos 1920–9 Şubat 1921

  Antep Kuşatması.

• 9 Eylül 1922

  İzmir'in kurtuluşu.

• 10 Ağustos 1920

  Sevr Antlaşması imzalandı.

• 11 Ekim 1922

  Mudanya Mütarekesi.

• 13 Kasım 1918

  İtilaf kuvvetleri İstanbul'u işgal etti.

• 13–22 Eylül 1922

  İzmir Yangını.

• 15 Mayıs 1919

  Yunan kuvvetleri İzmir'e çıktı.

• 19 Mayıs 1919

  Mustafa Kemal Samsun'a çıktı.

• 20 Ekim 1921

  Fransa ile Ankara Antlaşması.

• 23 Temmuz–7 Ağustos 1919

  Erzurum Kongresi.

• 23 Nisan 1920

  TBMM açıldı.

• 23 Ağustos–13 Eylül 1921

  Sakarya Meydan Muharebesi.

• 24 Temmuz 1923

  Lozan Antlaşması imzalandı.

• 26 Ağustos–18 Eylül 1922

  Büyük Taarruz.

• 28 Ocak 1920

  Misak-ı Millî kabul edildi.

• 30 Ocak 1923

  Yunanistan–Türkiye nüfus mübadelesi sözleşmesi.

• Ocak 1921

  Birinci İnönü Muharebesi.

• Nisan 1921

  İkinci İnönü Muharebesi.

• Eylül–Ekim 1922

  Chanak Krizi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Turkish War of Independence (üçüncül kaynak)

   Genel kronoloji, işgaller, kongreler ve antlaşmalar. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Grand National Assembly of Turkey (üçüncül kaynak)

   TBMM'nin açılışı ve egemenlik ilkesi. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Congress of Erzurum (üçüncül kaynak)

   Erzurum Kongresi'nin tarihleri ve kararları. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Misak-ı Millî (üçüncül kaynak)

   Misak-ı Millî'nin altı maddesi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Treaty of Sèvres (üçüncül kaynak)

   Sevr Antlaşması'nın hükümleri ve onaylanmaması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Franco-Turkish War (üçüncül kaynak)

   Fransız-Türk Savaşı ve Ankara Antlaşması. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Battle of Sakarya (üçüncül kaynak)

   Sakarya Meydan Muharebesi'nin rakamları. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Great Offensive (üçüncül kaynak)

   Büyük Taarruz'un tarihleri. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Great Fire of Smyrna (üçüncül kaynak)

   İzmir Yangını'nın tarihleri, ölü sayısı ve sorumluluk tartışması. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Chanak Crisis (üçüncül kaynak)

    Chanak Krizi ve Lloyd George'un düşüşü. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Treaty of Lausanne (üçüncül kaynak)

    Lozan Antlaşması'nın hükümleri. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Population exchange between Greece and Turkey (üçüncül kaynak)

    1923 nüfus mübadelesinin sayıları ve istisnaları. Üçüncül kaynaktır.