Trablusgarp Savaşı

Genel Bakış

Trablusgarp Savaşı, 29 Eylül 1911'de İtalya'nın savaş ilanıyla başlayan ve 18 Ekim 1912'de Uşi (Ouchy) Antlaşması ile sona eren Osmanlı–İtalyan çatışmasıdır. Savaşın konusu, Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki Trablusgarp vilâyeti ile Bingazi sancağıydı; bugünkü Libya'nın çekirdeğini bu iki bölge oluşturur. TDV İslâm Ansiklopedisi savaşı, İtalya'nın 1878 Berlin Kongresi'nde toprak paylaşımının dışında kalmasından doğan sömürge iştahına bağlar. Osmanlı yönetimi saldırıya hazırlıksızdı; İngiltere ve Fransa'nın engellemeleri yüzünden Mısır ve Tunus yoluyla yardım gönderilemedi, donanma da deniz yolunu kullanmaya yetecek durumda değildi. Direnişi bu yüzden büyük ölçüde yerel halk ve gönüllü olarak giden Osmanlı subayları yürüttü. Savaş imparatorluğun Kuzey Afrika'daki son topraklarının kaybıyla sonuçlandı ve Ekim 1912'de, antlaşmanın imzalanmasından hemen önce, Balkan devletlerinin Osmanlı'ya karşı savaşı (bkz. Balkan Savaşları) başladı.

Kaynaklar: [1] [3]

Savaşın Arka Planı

Vikipedi, İtalya'nın 19. yüzyılda birleşmesinin ardından (bkz. İtalya'nın Birleşmesi) Afrika'da sömürge alanı aradığını, Fransa Tunus'u işgal ettikten sonra da komşu Trablusgarp'la ilgilenmeye başladığını yazar. Aynı kaynak, İtalya'nın 1900–1909 arasında İngiltere, Fransa, Almanya ve Rusya'dan Trablusgarp üzerindeki emellerine onay aldığını ve ekonomik nüfuz için Banco di Roma'yı kullandığını belirtir. Wikipedia'ya göre İtalyan basını 1911 Mart'ında işgal için geniş çaplı bir kampanya başlattı; bölge, zengin madenlere ve suya sahip, yalnızca 4.000 Osmanlı askeriyle savunulan bir yer olarak resmedildi. Başbakan Giolitti başta milliyetçi savaş çağrılarını reddetti; Temmuz 1911'deki Agadir Bunalımı'ndan sonra ise liderlik, sömürge girişimine halkın isteği doğrultusunda girebileceğine karar verdi. İngiliz Dışişleri Bakanı Grey 28 Temmuz'da İtalya'yı destekleyeceğini söyledi; Avusturya-Macaristan dışişleri bakanı Aehrenthal ise askerî eylemin Osmanlı'nın bütünlüğünü tehdit edeceği uyarısını tekrarladı.

Kaynaklar: [7] [3]

Ültimatom ve Savaş İlanı

İtalya'nın ültimatomu Wikipedia'ya göre 26–27 Eylül 1911'de Osmanlı hükümetine ulaştı ve savaş 29 Eylül'de ilan edildi. TDV maddesi de savaşın 29 Eylül'de ilan edildiğini yazar. Wikipedia, ani savaş ilanının hem İstanbul'daki İtalyan cemaatini hem de Osmanlı hükümetini şaşırttığını kaydeder. Osmanlı yönetimi, Yemen'deki isyanları bastırmak için Trablusgarp'taki Libyalı taburlarını oraya göndermişti; bölgede yalnızca askerî polis kalmıştı. Bu nedenle Osmanlı'nın Trablusgarp'ta tam anlamıyla bir ordusu yoktu.

Kaynaklar: [3] [1]

Güçler Dengesi ve Ulaşım Sorunu

Wikipedia'ya göre İtalya başlangıçta 55.000 asker seferber etti ve bu sayı sonradan yaklaşık 100.000'e çıktı. Osmanlı tarafında yaklaşık 8.000 düzenli asker ile 20.000 kadar yerel gayrinizami savaşçı vardı; toplam çatışma boyunca yaklaşık 40.000'e ulaştı. TDV, Osmanlı yetkililerinin saldırı karşısında tamamen hazırlıksız olduğunu vurgular ve takviye sorununu şöyle açıklar: İngiltere ve Fransa'nın engellemeleri yüzünden Mısır ve Tunus üzerinden yardım göndermek mümkün olmadı, zayıf ve yetersiz Osmanlı donanması da deniz yoluyla ulaşımı imkânsız kıldı. Wikipedia bunu tamamlar: Osmanlı subaylarının birçoğu bölgeye kendi imkânlarıyla, çoğu kez gizlice ve Mısır üzerinden gitmek zorunda kaldı, çünkü İngiliz hükümeti Osmanlı birliklerinin Mısır'dan toplu geçişine izin vermiyordu.

Kaynaklar: [3] [1]

Trablus, Derne ve Bingazi

TDV'ye göre Trablus şehri 9 Ekim 1911'de teslim olmak zorunda kaldı; Derne ve Bingazi 16–21 Ekim arasında İtalyan eline geçti. Wikipedia Trablus için 3–21 Ekim arasında uzanan bir tarih aralığı verir; iki kaynaktaki bu fark burada uzlaştırılmamış, ikisi de aktarılmıştır. Kıyı şehirleri kolayca alınırken iç bölgelere ilerleyiş yerel direniş nedeniyle çok yavaştı. İtalyan basınının işgali “askerî bir yürüyüş” olarak tasvir etmesine karşın Wikipedia, 23 Ekim 1911'de Trablus'un eteklerindeki Sciara Sciat'ta 500'den fazla İtalyan askerinin öldürüldüğünü yazar (başka bir Wikipedia özeti en az 21 subay ve 482 asker verir). Aynı kaynağa göre ertesi gün İtalyan birlikleri Trablus'ta binlerce sivili öldürdü. İtalya 5 Kasım 1911'de bölgenin ilhakını ilan etti (TDV). Bu ilhak ilanı, sonradan Uşi'de yapılan özerklik ve naib formüllerini anlamak için önemlidir.

Kaynaklar: [1] [3]

Gönüllü Subaylar ve Yerel Direniş

Devlet düzenli ordu gönderemediği için direniş, genç Osmanlı subaylarının gönüllü olarak bölgeye gitmesi ve yerel halkı örgütlemesiyle sürdü. TDV bu subaylar arasında Enver Bey ile Mustafa Kemal'i anar ve yerel örgütlenmenin İtalyan ilerleyişini iç bölgelerde önemli ölçüde engellediğini yazar. Yerel direnişin güçlü kollarından biri Senûsî tarikatıydı; Wikipedia, tarikatın savaşın ardından da teslim olmadığını yazar. Bu tablo, savaşın klasik bir devlet-ordu çatışmasından çok, küçük bir Osmanlı subay çekirdeği etrafında toplanan yerel bir savunma olduğunu gösterir.

Kaynaklar: [1] [3]

Tobruk ve Derne Cephesi

Wikipedia'ya göre İtalya Tobruk'a 4 Aralık 1911'de asker çıkardı ve 22 Aralık'ta Tobruk Muharebesi yapıldı; aynı kaynak, Mustafa Kemal'in güçlerinin İtalyanları bu çarpışmada geri püskürttüğünü yazar. TDV, doğu cephesinde (Tobruk/Derne) mart ile ekim 1912 arasında çatışmaların sürdüğünü ve komutayı Mustafa Kemal'in üstlendiğini belirtir.

Kaynaklar: [3] [1]

Denizde Savaş: Kunfuda, Beyrut ve Onikiada

Savaş Afrika kıyılarıyla sınırlı kalmadı. Wikipedia, Ocak 1912'de İtalyan kruvazörü Piemonte ile iki muhribin Kunfuda Körfezi'nde yedi Osmanlı topçekerini ve bir yatı batırdığını, 24 Şubat 1912'de Beyrut'ta iki İtalyan zırhlı kruvazörünün bir Osmanlı korvetini ve altı mavnayı batırıp sonra bir torpido botunu da batırdığını yazar; TDV de Şubat 1912'de Beyrut'un bombardımanını anar. Aynı ansiklopediye göre Nisan–Mayıs 1912'de Rodos ve Onikiada (On İki Ada) İtalyan eline geçti; Rodos'un işgali 24 Nisan'da başladı. Wikipedia, Kastellorizo dışında bugünkü Onikiada'nın tamamının işgal edildiğini yazar. Yaz aylarındaki bir başka olay, 18 Temmuz'da beş İtalyan torpido botunun Çanakkale Boğazı'na saldırısıdır. TDV, Boğazlar'ın 2 Mayıs 1912'de ticarî trafiğe yeniden açıldığını ve bunun Osmanlı'nın Boğazlar'ı sürekli kapatma iradesi taşımadığını gösterdiğini yorumlar.

Kaynaklar: [3] [1] [5]

İstanbul'da Siyasi Sonuçlar

Savaş, Osmanlı iç siyasetini de etkiledi. TDV'ye göre Hakkı Paşa hükümeti istifa etti, yerine Küçük Said Paşa geldi; sonrasında Ahmed Muhtar Paşa başkanlığında “büyük kabine” kuruldu. Bu kabine değişiklikleri, savaşın yalnız sahada değil, başkentte de sonuç doğurduğunu gösterir (bkz. Jön Türkler ve II. Meşrutiyet).

Kaynaklar: [1]

Uşi Antlaşması

Wikipedia'ya göre antlaşma 18 Ekim 1912'de Lozan yakınlarındaki Ouchy'de (Uşi) İtalya ile Osmanlı arasında imzalandı. Ana düzenlemeler şunlardır: Osmanlı Trablusgarp ve Bingazi'den çekilecek, İtalya Onikiada'yı bu çekilmenin ardından boşaltacaktı; savaşla ilgili siyasi suçlar için karşılıklı af ilan edildi; ticarî, konsolosluk ve adlî ilişkiler önceki kapitülasyon düzenine göre yeniden kuruldu. Bunun yanında, Osmanlı'nın manevî iddiasını gözetmek için halifenin (padişahın) bölgedeki Müslümanlar için bir naib ve bir kadı atayacağı, İtalya'nın bu atamalarda Osmanlı hükûmetine danışacağı bir formül eklendi. İtalya eş zamanlı olarak Müslüman halka idarî özerklik ve dinî özgürlük tanıyan bir kararname yayımladı. TDV bu tür formüllerin İslam dünyasının tepkisini yatıştırmayı amaçladığını yazar.

Kaynaklar: [4] [1]

Tartışma: Devir mi, Özerklik mi?

Kaynaklar antlaşmanın nasıl anlatılacağı konusunda farklı ağırlıklar taşır. Wikipedia'nın Uşi maddesi Osmanlı'nın Trablusgarp ve Bingazi'yi İtalya'ya bıraktığını; Vikipedi de Osmanlı'nın buradaki kuvvetlerini çekip bölgeyi İtalya'ya bırakacağını yazar. TDV ise 15 Ekim tarihli ayrı bir padişah belgesiyle Trablusgarp vilâyetine ve Bingazi sancağına “muhtariyet” tanındığını, amacın İtalya'yı bu özerk eyaleti ele geçirmiş gösterme olduğunu belirtir. Yani aynı olay iki dille anlatılabilir: fiilî çekilme ve İtalyan idaresi ile hukuki bir özerklik kılıfı. Tarih bilgisinde de fark vardır: Vikipedi antlaşma tarihi olarak 15 Ekim 1912'yi verirken, Wikipedia ve TDV 18 Ekim'i verir; TDV'de 15 Ekim padişah belgesinin tarihidir. Bu madde 18 Ekim'i antlaşma tarihi olarak kullanır, çünkü iki kaynak bunda birleşir.

Kaynaklar: [4] [7] [1]

Tartışma: Mustafa Kemal'in Rolü ve Kaynak Farkları

Mustafa Kemal'in savaştaki yeri kaynaklarda örtüşür ama ayrıntıda ayrılır. TDV'nin Atatürk maddesine göre 15 Ekim'de İstanbul'dan çıktı, Mısır üzerinden 9 Aralık 1911'de Bingazi'ye ulaştı; bu sırada 27 Kasım 1911'de binbaşılığa yükseltilmişti. Derne komutanlığına atanınca Enver Bey'in kumandası altına girdi. Wikipedia onun 6 Mart 1912'de Derne'deki Osmanlı kuvvetlerinin komutanı olduğunu ve 18 Ekim'e kadar şehri savunduğunu yazar. Yaralanma bilgisi de farklıdır: TDV sağ kolundan yaralandığını ve bir süre gözlerinden tedavi gördüğünü yazarken, Wikipedia 16–17 Ocak 1912'deki Derne çarpışmasında sol gözüne bir kireçtaşı kıymığı saplandığını ve kalıcı doku hasarı oluştuğunu yazar. Bu kaynak farkı çözülemediği için burada yalnızca ortak çekirdek verilir: gönüllü olarak gitti, Derne cephesinde görev aldı ve yaralandı. TDV, onun Balkan Savaşı'nın başlaması üzerine 24 Ekim 1912'de Derne'den ayrıldığını da yazar.

Kaynaklar: [2] [6] [1]

Tartışma: Trablusgarp Savaşı Balkan Savaşları'nı Doğurdu mu?

Wikipedia, İtalya'nın çabuk zaferinin Balkan Birliği üyelerini (Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan, Karadağ) Osmanlı'ya saldırmaya teşvik ettiğini ve I. Balkan Savaşı'nın Ekim 1912'de, antlaşmadan hemen önce başladığını yazar. TDV de yenilginin Balkan devletlerini Osmanlı Avrupası'na saldırmaya iterek çöküşü hızlandırdığını belirtir. Ancak iki kaynak da savaşın koşulları elverişli kıldığını söyler; tek başına Balkan Savaşları'nın nedeni olduğunu söylemez. Diğer yönde ise TDV'nin Atatürk maddesi, Balkan Savaşı'nın başlamasının Osmanlı hükümetini Uşi'de Trablusgarp'ı İtalya'ya bırakmaya götürdüğünü yazar. Yani nedensellik iki yönlüdür: Trablusgarp'taki zayıflık Balkan devletlerini cesaretlendirdi, Balkan cephesi ise barışı hızlandırdı.

Kaynaklar: [3] [1] [2]

Savaştan Sonra: Senûsîler ve Ömer Muhtar

Antlaşma direnişi bitirmedi. Wikipedia'ya göre Senûsî tarikatı teslim olmayı reddetti; İtalyan denetimi 1920'lerin sonuna kadar kıyıdaki yerleşimlerle sınırlı kaldı ve Ömer Muhtar direnişi 15 Eylül 1931'de idam edilene kadar sürdürdü. Aynı kaynağa göre Libya'nın nüfusu 1950'de bile 1911 düzeyine dönememişti. TDV ise Libya'nın 1951'e kadar İtalyan denetiminde kaldığını yazar.

Kaynaklar: [3] [1]

Tarihsel Önemi ve Miras

Trablusgarp Savaşı, Osmanlı'nın Afrika'daki varlığını sona erdiren savaş olarak anılır (Vikipedi). Hemen ardından gelen Balkan Savaşları'nın yıkımı ile birlikte düşünüldüğünde bu savaş, I. Dünya Savaşı'na (bkz. I. Dünya Savaşı) giden yıllarda Osmanlı'nın karşılaştığı ardışık kayıpların ilkidir. Bir diğer miras, savaşa gönüllü katılan subayların yörüngesidir: Mustafa Kemal (bkz. Mustafa Kemal Atatürk) ve Enver Bey Trablusgarp'tan dönüp sonraki yıllarda Osmanlı ve Türkiye siyasetinin belirleyici isimleri arasında yer aldı. Öte yandan Wikipedia'nın anlattığı Sciara Sciat ve Trablus olayları, savaşın yalnız askerî değil, sivil halk açısından da ağır bir deneyim olduğunu gösterir; bu olayların kesin sayıları kaynaklarda tartışmalıdır ve bu maddede tek bir rakam olarak sunulmamıştır.

Kaynaklar: [7] [3]

Önemli İsimler

• Giovanni Giolittiİtalya Başbakanı

  Başta milliyetçi savaş çağrılarını reddetti; Agadir Bunalımı'ndan sonra sömürge girişimine gitmeye karar veren İtalyan yönetiminin başındaydı.

• Mustafa Kemal1911'de gönüllü subay

  Derne cephesinde görev aldı; kaynaklara göre komutanlığı ve yaralanması farklı anlatılır.

• Enver BeyGönüllü subay

  TDV'ye göre Derne komutanlığına atanan Mustafa Kemal'in üstü olarak anılır; Bingazi'de karargâh kurduğu kaydedilir.

• Ömer MuhtarSenûsî direnişinin lideri

  Direnişi 15 Eylül 1931'de idam edilene kadar sürdürdü.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 2 Mayıs 1912

  Boğazlar ticarî trafiğe yeniden açıldı.

• 4–22 Aralık 1911

  İtalyan çıkarması ve Tobruk Muharebesi.

• 5 Kasım 1911

  İtalya Trablusgarp ve Bingazi'nin ilhakını ilan etti.

• 6 Mart 1912

  Mustafa Kemal Derne'deki Osmanlı kuvvetlerinin komutanı oldu (Wikipedia).

• 9 Ekim 1911

  Trablus şehri teslim oldu (TDV).

• 15 Eylül 1931

  Ömer Muhtar idam edildi.

• 16–21 Ekim 1911

  Derne ve Bingazi İtalyan eline geçti.

• 18 Temmuz 1912

  İtalyan torpido botları Çanakkale Boğazı'na saldırdı.

• 18 Ekim 1912

  Uşi Antlaşması imzalandı.

• 23 Ekim 1911

  Sciara Sciat çarpışması yapıldı.

• 24 Şubat 1912

  İtalyan donanması Beyrut'ta Osmanlı gemilerine saldırdı.

• 24 Nisan 1912

  İtalya Rodos'u işgale başladı.

• 24 Ekim 1912

  Mustafa Kemal Derne'den ayrıldı.

• 26–27 Eylül 1911

  İtalya'nın ültimatomu Osmanlı hükümetine ulaştı.

• 29 Eylül 1911

  İtalya Osmanlı'ya savaş ilan etti.

• 1878

  Berlin Kongresi'nde toprak paylaşımı dışında kalan İtalya'nın sömürge arayışı başladı.

• Mart 1911

  İtalyan basını Libya'nın işgali için geniş bir kampanya başlattı.

• Ocak 1912

  Kunfuda Körfezi deniz çarpışması.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Trablusgarp Savaşı

   Savaşın nedeni, tarihleri, Osmanlı'nın ulaşım sorunu, Beyrut ve Onikiada, kabine değişiklikleri, muhtariyet belgesi ve Uşi.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Mustafa Kemal Atatürk

   Mustafa Kemal'in Trablusgarp yolculuğu, rütbesi, Derne'deki görevi, yaralanması ve dönüşü.

3. Wikipedia — Italo-Turkish War (üçüncül kaynak)

   Ültimatom, güçler, Sciara Sciat, deniz çarpışmaları, hava savaşı, kayıplar, Senûsîler. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Treaty of Ouchy (üçüncül kaynak)

   18 Ekim 1912 antlaşması, hükümleri, naib ve kadı formülü, Onikiada maddesi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Dodecanese (üçüncül kaynak)

   Onikiada'nın 1912'de işgali, 1923 ilhakı, 1947'de Yunanistan'a katılışı. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Mustafa Kemal Atatürk (üçüncül kaynak)

   Derne komutanlığı, Tobruk Muharebesi, göz yaralanması. Üçüncül kaynaktır.

7. Vikipedi — Trablusgarp Savaşı (üçüncül kaynak)

   Savaşın nedenleri, büyük devletlerle anlaşmalar, Uşi ve ilk hava kullanımı. Üçüncül kaynaktır.