İtalya'nın Birleşmesi

Genel Bakış

İtalya'nın birleşmesi (Risorgimento, “Yeniden Diriliş”), Wikipedia'ya göre 1861'de çeşitli İtalyan devletlerinin Sardunya Krallığı'na katılmasıyla İtalya Krallığı'nın doğduğu ve Roma'nın 1871'de başkent ilan edilmesiyle tamamlanan 19. yüzyıl siyasi ve toplumsal hareketidir. Treccani ansiklopedisi ise sürecin 18. yüzyıl sonundan 19. yüzyıla uzandığını, siyasi parçalanma ve yabancı egemenlikten Savoya hanedanı altında birleşik bir ulus devlete geçişi anlattığını yazar. Bu madde süreci olayların kronolojisi içinde, kaynakların ayrıştığı noktaları belirterek anlatır. Sürecin Osmanlı ile kesiştiği bir örnek için bkz. Trablusgarp Savaşı.

Kaynaklar: [1] [2]

Parçalı İtalya ve 1815

Wikipedia'ya göre birleşme öncesinde yarımada şu birimlerden oluşuyordu: Sardunya Krallığı, İki Sicilya Krallığı, Papalık Devleti, Avusturya denetimindeki Lombardiya–Venedik Krallığı ve Parma, Modena ile Toskana dükalıkları. 1815 Viyana Kongresi Napolyon öncesi bölünmeleri yeniden kurmuştu (bkz. Napolyon Bonapart). Avusturya'nın kuzeydeki hâkimiyeti ve yarımadadaki küçük devletlerin dağınıklığı, ortak bir İtalyan siyasi kimliğinin önündeki en büyük engeldi.

Kaynaklar: [2]

İki Akım: Mazzini ve Ilımlılar

Treccani, Risorgimento'da iki ana akımın yarıştığını yazar: Karbonari gibi cemiyetlerle Mazzini'nin “Genç İtalya”sı halk devrimini savundu, ılımlı reformcular ise mevcut hükümdarlarla, özellikle Piyemonte monarşisiyle iş birliğini tercih etti. Wikipedia'ya göre Mazzini “Genç İtalya” hareketini 1831'de Marsilya'da kurdu. Yani birleşmenin biçimi konusunda cumhuriyetçi ayaklanma ile monarşik iş birliği arasında bir seçim vardı; 1861'de kazanan ikinci yol oldu.

Kaynaklar: [1] [2]

1848–1849 ve Novara

1848–1849'daki devrim dalgası ve Birinci İtalyan Bağımsızlık Savaşı'nda Sardunya Kralı Charles Albert, Mart 1849'da Novara'da yenildi (Wikipedia). Bu yenilgi ılımlı çizginin kısa vadede başarısız olduğunu gösterse de, Piyemonte sonraki yıllarda yeniden hazırlık yaptı ve Cavour 1852'de Piyemonte Başbakanı oldu. Aynı dönemde cumhuriyetçi çizgi Roma'da ayrı bir deneyim yaşadı.

Kaynaklar: [2] [1]

Roma Cumhuriyeti (1849)

Wikipedia'ya göre Roma Cumhuriyeti 9 Şubat 1849'da ilan edildi; Mazzini, Carlo Armellini ve Aurelio Saffi ile birlikte üçlü yönetimin (triumvirlik) üyesiydi. Cumhuriyet anayasası din özgürlüğünü güvence altına aldı, idam ve müsadere cezalarını yasakladı (kaynak, bunun dünyada idamı kaldıran ilk anayasa olduğunu belirtir) ve Papa'nın Katolik Kilisesi'ni yönetme hakkını korudu. General Oudinot komutasındaki 8.000–10.000 Fransız askeri 25 Nisan 1849'da Civitavecchia'ya çıktı. Garibaldi cumhuriyet güçlerini savundu ve “Nerede olursak olalım, orası Roma'dır” dediği aktarılır. Şehir 3 Temmuz 1849'da Fransızların girmesiyle düştü ve Papa IX. Pius Fransız askerî desteğiyle dünyevi iktidarına döndü.

Kaynaklar: [3]

Cavour: Ekonomi, Kırım ve Paris

Wikipedia'ya göre Cavour 10 Ağustos 1810'da Torino'da, Napolyon yönetimi sırasında doğdu; siyasi değişimden önce ekonomik ilerlemenin geldiğine inanıyordu, kendi çiftliğinde şeker pancarı ve kimyasal gübre gibi yöntemleri denedi, Piyemonte Tarım Derneği'ni kurdu ve “Il Risorgimento” gazetesini çıkardı. Kasım 1852'de başbakan olduğunda serbest ticaret, laik yönetim ve demiryolu genişlemesini öne çıkardı; kaynak, 1860'a gelindiğinde Piyemonte'nin 800 kilometrelik demiryoluna sahip olduğunu yazar. 10 Ocak 1855'te 18.000 askerle Kırım Savaşı'na girdi; bu, Piyemonte'ye 1856 Paris Kongresi'nde bir yer sağladı ve Cavour orada “İtalyan sorunu”nu uluslararası gündeme getirdi.

Kaynaklar: [4]

Plombières ve Fransa'nın Desteği

Cavour'un stratejisi, Piyemonte'nin tek başına Avusturya'yı yenemeyeceğini kabul edip Fransa'nın desteğini almaktı. Treccani, Cavour'un Fransız desteğini sağlayan diplomasiyi yönettiğini, III. Napolyon'un 1859 savaşında belirleyici olduğunu yazar. Wikipedia'ya göre Temmuz 1858 Plombières görüşmesinde Fransa, Sardunya saldırıya uğrarsa Avusturya'ya karşı Piyemonte'ye yardım edecek, karşılığında Nice ve Savoy'u alacaktı.

Kaynaklar: [5] [1]

1859 Savaşı

Avusturya, 23 Nisan 1859'da Sardunya ordusunun tamamen terhis edilmesini isteyen bir ültimatom verdi (Wikipedia). Fransız–Piyemonte ittifakı Magenta'da (kaynak metinde 4 ya da 5 Haziran 1859 olarak geçer) ve Solferino'da (24 Haziran 1859) Avusturya'yı yendi. Napolyon ve Avusturya imparatoru 11 Temmuz'da Villafranca di Verona'da buluştu; ateşkes ertesi gün imzalandı. Piyemonte Lombardiya'yı ilhak etti. Nice ve Savoy Mart 1860'ta Fransa'ya bırakıldı; Piyemonte aynı dönemde orta İtalya dükalıklarını ve bazı papalık topraklarını da elde etti.

Kaynaklar: [5]

Garibaldi'nin Seferi ve Napoli

Mayıs 1860'ta yaklaşık bin gönüllüden oluşan Garibaldi'nin “Bin Kişi” seferi Cenova yakınlarından yola çıktı. Wikipedia'ya göre sefer İki Sicilya Krallığı'nı ele geçirdi; Garibaldi 7 Eylül 1860'ta Napoli'ye girdi ve 26 Ekim 1860'ta Teano'da Kral II. Vittorio Emanuele ile buluştu. Güneydeki topraklar plebisitlerle Piyemonte–Sardunya Krallığı'na katıldı; yani Garibaldi'nin fethi, sonuçta Piyemonte'nin genişlemesi biçiminde hukuki bir çerçeveye oturtuldu. Sefer, Cavour'un tutumu bakımından da tartışmalıdır (bu maddenin ilgili tartışma bölümüne bakınız).

Kaynaklar: [6]

1861: İtalya Krallığı

İtalya Krallığı 17 Mart 1861'de ilan edildi (Wikipedia). Cavour, İtalya'nın ilk başbakanı olarak yalnızca üç ay görev yaptıktan sonra 6 Haziran 1861'de öldü; Wikipedia aylarca süren uzun mesai günlerinin, uykusuzluğun ve sürekli kaygının onu yıprattığını, muhtemelen sıtmaya yakalandığını yazar. Treccani, 1861 ilanının monarşik programın zaferi olduğunu, ancak Roma'yı ve daha sonra edinilecek toprakları dışarıda bıraktığını yazar. Yani ilan edilen devlet, yarımadanın tamamını içermeyen bir birleşmeydi.

Kaynaklar: [2] [4] [1]

1866: Prusya İttifakı ve Venedik

Wikipedia'ya göre İtalya 8 Nisan 1866'da Prusya ile askerî ittifak imzaladı. Savaş 20 Haziran–12 Ağustos 1866 arasında sürdü; İtalyanlar 24 Haziran'da Custoza'da yenildi ve 20 Temmuz'da Lissa deniz savaşında iki İtalyan gemisi battı. Prusya ise 3 Temmuz'da Königgrätz'de (Sadowa) kesin zaferi kazandı. Kaynak, Custoza yenilgisinin İtalya için utanç verici olduğunu, çünkü o güne kadar yalnız tek bir muharebede geri püskürtüldüklerini ve liderlerin barış görüşmelerinden önce zafer kazanmaya çalıştıklarını belirtir. Viyana Antlaşması 3 Ekim 1866'da Avusturya'nın Venedik'ten vazgeçtiğini onayladı; III. Napolyon Venedik'i 19 Ekim'de İtalya'ya bıraktı ve 21–22 Ekim'deki plebisitte katılanların yüzde 99,9'u İtalya'ya katılmaya oy verdi. Treccani, Prusya'nın 1866'daki zaferinin İtalya'ya diplomatik fırsatlar yarattığını, ancak müzakerelerin karmaşık kaldığını yazar.

Kaynaklar: [7] [1]

Roma (1870)

Wikipedia'ya göre General Raffaele Cadorna komutasındaki İtalyan kuvvetleri 20 Eylül 1870'te Aurelian Surları'nı Porta Pia yakınında birkaç saatlik topçu ateşinden sonra yararak Roma'yı aldı. Bunu mümkün kılan, Fransa-Prusya Savaşı'ydı: III. Napolyon, Temmuz 1870'te Prusya'ya savaş ilan edince Roma'yı koruyan birliğini geri çekti; 2 Eylül'de Sedan'daki yenilgiden sonra Fransa Cumhuriyeti'nin papalık çıkarlarını savunacak ne askerî gücü ne de siyasi iradesi vardı. Wikipedia'ya göre Cadorna'nın komutasındaki saldırı kısa sürdü ve kayıplar görece azdı.

Kaynaklar: [8]

Roma Sorunu

Papa IX. Pius, Kral II. Vittorio Emanuele'nin müzakere tekliflerini reddetti; Wikipedia'ya göre teslim şartlarına karşı silahlı direnişi seçti, çünkü İtalyan işgalinin kuvvetle yapıldığını, özgürce kabul edilmediğini göstermek istiyordu. Şehir düştükten sonra kendini “Vatikan'da mahkûm” ilan etti ve 1871'de İtalyan Parlamentosu'nun çıkardığı Güvenceler Yasası'nı kabul etmedi. Papalık ile İtalyan devleti arasındaki husumet 1929'da Lateran Antlaşmaları'yla, bağımsız Vatikan Şehir Devleti'nin kurulmasıyla çözülene kadar sürdü. Bu, birleşmenin kilise–devlet ilişkisinde ne kadar uzun bir sorun bıraktığını gösterir.

Kaynaklar: [8]

Güney Sorunu

Wikipedia'ya göre “Güney Sorunu”, birleşmeden sonra ortaya çıkan, güney İtalya'nın sosyoekonomik gelişme bakımından kalıcı biçimde geri olduğu algısıdır; terimi 1873'te milletvekili Antonio Billia ilk kez dile getirmiştir. 1861–1865 arasında güneydeki eşkıyalık ve ayaklanmayı bastırmak için devlet yaklaşık 120.000 asker görevlendirdi; kaynak bunu “gerçek bir iç savaş” niteliği taşıyan bir süreç olarak anlatır. Bu, birleşmenin güneyde herkesçe benimsenen bir kurtuluş olmadığını gösteren bir veridir.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: Halk Hareketi mi, Seçkin Projesi mi?

Treccani, akademisyenlerin Risorgimento'nun gerçek bir halk hareketi mi yoksa seçkinlerin yönlendirdiği bir devlet kurma süreci mi olduğunu giderek daha çok sorguladığını, sınıf bölünmelerini, ekonomik dönüşümü ve sıradan İtalyanlar arasında ulusal kimliğin kurulmasını incelediğini yazar. Wikipedia da “edilgen devrim” yorumlarına kısaca değinir. Bu maddede iki yorum da kaynak gösterilerek anılmış; hangisinin doğru olduğu konusunda bir hüküm verilmemiştir.

Kaynaklar: [1] [2]

Tartışma: Cavour ve Garibaldi

Garibaldi'nin seferine Cavour'un tutumu kaynaklarda karmaşık anlatılır. Wikipedia'ya göre Cavour, Fransa ile ilişkiler ve Garibaldi'nin Roma'ya yönelik olduğu söylenen tasarıları konusundaki endişeler nedeniyle başta tereddüt etti, “bekleyip gözlemledi” ve başarı olasılığı belirdiğinde açıkça destek verdi; Ağustos sonunda ise gönüllü sevkiyatlarını askıya aldı. Bu nedenle sefer, Cavour'la Garibaldi'nin tam bir uyumu değil, gerilimli bir iş birliği olarak da okunabilir; kaynaklar Cavour'un gerçek niyeti hakkında kesin bir hüküm vermez. Wikipedia'nın Cavour maddesi, aralarındaki ilişkinin gergin olduğunu, Cavour'un Garibaldi'yi bir “vahşi”, Garibaldi'nin ise Cavour'u “aşağılık bir entrikacı” olarak nitelediğini aktarır.

Kaynaklar: [6] [4]

Tartışma: Güney Neden Geri Kaldı?

Güney sorununun kökenleri tartışmalıdır. Wikipedia, Gramsci ve Eckaus gibi bilim insanlarının 1861'den önce de önemli farklar olduğunu savunduğunu yazar. Buna karşılık Guerriero ve Oliveira'nın yakın tarihli araştırması, bugünkü bölgesel farkların temel belirleyicisinin birleşme sonrası politikalar, özellikle demiryolu yatırımlarının güneyi geliştirmek yerine askerî açıdan stratejik kuzey sınırlarına yönelmesi olduğu sonucuna varır. İki görüş birbirini dışlamaz; kaynaklar hangi etkenin ağır bastığı konusunda ayrışır.

Kaynaklar: [9]

Bugüne Mirası

Birleşme, Wikipedia'ya göre 1871'de Roma'nın başkent olmasıyla tamamlandı; ancak “Roma Sorunu” 1929'a, Güney Sorunu ise bugüne uzanan sonuçlar bıraktı. Almanya'nın birleşmesiyle (bkz. Almanya'nın Birleşmesi) aynı dönemde Avrupa haritasını değiştiren bu süreç, kaynakların ortak vurgusuyla monarşik programın zaferi olarak anlatılır.

Kaynaklar: [2] [8] [9]

Önemli İsimler

• Giuseppe Mazzini1831 Genç İtalya

  Cumhuriyetçi ayaklanma çizgisinin önde gelen ismi; 1849 Roma Cumhuriyeti'nin üçlü yönetiminde yer aldı.

• Camillo Cavour1810–1861

  1852'de Piyemonte Başbakanı oldu; Fransa ile ittifakı yönetti ve 6 Haziran 1861'de öldü.

• Giuseppe Garibaldi1860 Bin Kişi Seferi

  1860'ta Sicilya ve Napoli'yi aldı, 26 Ekim'de Teano'da kralla buluştu.

• II. Vittorio Emanuele1861

  İtalya Krallığı'nın ilk kralı.

• IX. Pius1870

  Roma'nın alınışını tanımadı ve kendini “Vatikan'da mahkûm” ilan etti.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 3 Temmuz 1849

  Roma Cumhuriyeti Fransız müdahalesiyle düştü.

• 3 Ekim 1866

  Viyana Antlaşması; Venedik İtalya'ya geçti.

• 6 Haziran 1861

  Cavour öldü.

• 7 Eylül 1860

  Garibaldi Napoli'ye girdi.

• 9 Şubat 1849

  Roma Cumhuriyeti ilan edildi.

• 11–12 Temmuz 1859

  Villafranca ateşkesi.

• 11 Mayıs 1860

  Garibaldi Marsala'ya çıktı.

• 17 Mart 1861

  İtalya Krallığı ilan edildi.

• 20 Eylül 1870

  İtalyan kuvvetleri Roma'yı aldı.

• 23 Nisan 1859

  Avusturya ültimatom verdi.

• 24 Haziran 1859

  Solferino Muharebesi.

• 26 Ekim 1860

  Teano'da Garibaldi ile II. Vittorio Emanuele buluştu.

• 1815

  Viyana Kongresi Napolyon öncesi bölünmeleri yeniden kurdu.

• 1831

  Mazzini Marsilya'da Genç İtalya'yı kurdu.

• Mart 1849

  Charles Albert Novara'da yenildi.

• Kasım 1852

  Cavour Piyemonte Başbakanı oldu.

• Ocak 1855

  Piyemonte Kırım Savaşı'na girdi.

• Temmuz 1858

  Plombières görüşmesi.

• Mart 1860

  Nice ve Savoy Fransa'ya bırakıldı.

• 1871

  Roma başkent oldu.

• 1929

  Lateran Antlaşmaları Roma Sorunu'nu çözdü.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Treccani — Risorgimento

   İtalyan ulusal ansiklopedisi; akımlar, dış devletler, 1861 ve tarihyazımı.

2. Wikipedia — Risorgimento (üçüncül kaynak)

   Genel kronoloji, ön birleşme devletleri. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Roman Republic (1849) (üçüncül kaynak)

   Roma Cumhuriyeti'nin ilanı, anayasası ve düşüşü. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Camillo Benso, Count of Cavour (üçüncül kaynak)

   Cavour'un yaşamı, politikaları ve ölümü. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Second Italian War of Independence (üçüncül kaynak)

   Plombières, 1859 savaşı ve Villafranca. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Expedition of the Thousand (üçüncül kaynak)

   Garibaldi'nin 1860 seferi ve Cavour'un tutumu. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Third Italian War of Independence (üçüncül kaynak)

   1866 savaşı, Venedik'in katılımı. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Capture of Rome (üçüncül kaynak)

   20 Eylül 1870, Roma Sorunu. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Southern Question (üçüncül kaynak)

   Güney Sorunu, eşkıyalık ve tarihyazımı. Üçüncül kaynaktır.