Sovyetler Birliği

Genel Bakış

Sovyetler Birliği (SSCB), 30 Aralık 1922'de kurulan ve 26 Aralık 1991'de resmen sona eren federal bir devletti. Wikipedia'ya göre Marksizm–Leninizm'e dayanan ve Komünist Parti tarafından yönetilen, merkezî planlı ekonomiye sahip bir sistemdi; 22.402.200 km²'lik yüzölçümüyle dünyanın en geniş ülkesiydi ve 1989 sayımına göre 286.730.819 nüfusuyla üçüncü kalabalık ülkeydi. Sonunda 15 birlik cumhuriyetten oluşuyordu. Bu madde, devletin doğuşunu (bkz. 1917 Rus Devrimi), 1930'ların kıtlık ve baskı dönemini, II. Dünya Savaşı'ndaki rolünü ve Soğuk Savaş'taki (bkz. Soğuk Savaş) yükseliş ve çöküşünü, kaynakların birbirinden ayrıldığı yerleri açıkça belirterek ele alır.

Kaynaklar: [1]

Ekim 1917 ve Bolşevik İktidarı

Ekim Devrimi Wikipedia'ya göre eski takvimle 25–26 Ekim, yeni takvimle 7–8 Kasım 1917'de Petrograd'da gerçekleşti. Lenin'in Bolşevikleri, Troçki'nin örgütlediği Askerî Devrimci Komite aracılığıyla Kışlık Saray'ı ve önemli devlet binalarını asgari direnişle ele geçirdi; ilk aşama büyük ölçüde can kaybı olmadan yaşandı. II. Sovyetler Kongresi iktidar devrini onayladı ve Lenin başkanlığında yeni bir hükümet kuruldu. Devrim, Şubat Devrimi'nin Çar II. Nikola'yı devirmesinin ardından, Birinci Dünya Savaşı'nın sürmesi, gıda sıkıntısı ve ekonomik çöküş ortamında gerçekleşti. Bolşevik yönetim 1918'de Almanya ile Brest-Litovsk Antlaşması'nı imzaladı.

Kaynaklar: [2]

İç Savaş ve 1922 Birliği

Wikipedia'ya göre Rus İç Savaşı 1917 sonundan Ekim 1922'ye kadar sürdü. Bir yanda Lenin ve Troçki'nin komuta ettiği Kızıl Ordu, diğer yanda Kolçak gibi isimlerin önderlik ettiği Beyaz hareket, Yeşil ordular ve yabancı müdahaleler vardı. Kaynak, savaşta çoğu sivil olmak üzere 7 ile 12 milyon arasında can kaybı tahmin eder. Mart 1921'de Kronstadt isyanı ve Polonya–Sovyet Savaşı'nı bitiren Riga Barışı yaşandı. Bolşevik zaferinin ardından cumhuriyetler birleşti: Wikipedia, 30 Aralık 1922'de imzalanan “SSCB'nin Kuruluşuna Dair Antlaşma”nın Rusya, Ukrayna, Beyaz Rusya ve Transkafkasya cumhuriyetlerini bir araya getirdiğini yazar. Kaynağa göre Baltık ülkeleri, Polonya ve Finlandiya bağımsızlık kazandı.

Kaynaklar: [3] [1]

Yeni Ekonomik Politika

Mart 1921'de X. Parti Kongresi'nde kabul edilen Yeni Ekonomik Politika (NEP), zorla tahıl toplamanın yerine bir vergi getirdi ve köylünün fazla ürününü satmasına izin verdi. Küçük ve orta işletmeler özel mülkiyette kalırken büyük sanayi, bankalar ve dış ticaret devlette kaldı. Wikipedia, 1921–22 kıtlığından sonra tarımsal üretimin yaklaşık yüzde 40 arttığını, 1928'e gelindiğinde tarım ve sanayi üretiminin 1913 düzeyine döndüğünü ve “NEP'çiler” denen yaklaşık üç milyon küçük girişimcinin ortaya çıktığını yazar. Lenin bu düzeni devlet denetimine tabi bir serbest piyasa ve kapitalizm olarak tanımlamıştı. Politika 1928'de Stalin'in Birinci Beş Yıllık Plan'ı ile terk edildi.

Kaynaklar: [4]

Lenin'den Stalin'e

Lenin 21 Ocak 1924'te öldü. Wikipedia'ya göre bunu, Stalin'in tartışmasız lider olarak ortaya çıktığı altı yıllık bir iktidar mücadelesi izledi. Stalin 1922–1952 arasında Genel Sekreter, 1941–1953 arasında Başbakan olarak görev yaptı. 1928'de başlattığı Beş Yıllık Plan sistemi, hızlı sanayileşme ve tarımın zorla kolektifleştirilmesini getirdi. Bu politikalar 1930–33 kıtlığına zemin hazırladı; kaynağa göre kolektifleştirme ve sanayileşme gıda üretiminde ciddi aksamalara yol açtı.

Kaynaklar: [1] [18]

Kolektifleştirme ve 1930–33 Kıtlığı

Wikipedia'ya göre 1930–1933 Sovyet kıtlığı, önemli tahıl üreten bölgeleri etkiledi ve milyonlarca ölüme yol açtı. Ukrayna'daki en ağır bölüm Holodomor olarak adlandırılır ve 1932–33 arasına, en yüksek ölüm oranlarıyla 1933 ilkbaharına denk düşer. Aynı kaynak, kıtlığın büyük ölçüde insan eliyle oluştuğunu ve Ukrayna'ya diğer bölgelere göre makul olmayan yüksek tahıl kotaları konulduğunu yazar. Sovyet yönetimi kıtlığın kamuoyunda tartışılmasını yasakladı; bu yasak Gorbaçov döneminin glasnost reformlarına kadar sürdü.

Kaynaklar: [1] [5]

Büyük Temizlik ve Gulag

Wikipedia'ya göre Büyük Temizlik, Aralık 1934'te Kirov'un öldürülmesinin ardından başladı ve 1936–1938 arasındaki en yoğun evresini NKVD şefi Yejov döneminde yaşadı; Eski Bolşevikler, subaylar, din görevlileri ve etnik azınlıklar hedef alındı. 1936–1938 Moskova Davaları'nda zorla alınan itiraflara dayanan üç gösteri davası görüldü. Askerî kadrolar da payını aldı: kaynağa göre beş mareşalden üçü, on beş ordu komutanından on üçü tasfiye edildi. Çalışma kampları sistemi olan Gulag ise 25 Nisan 1930'da OGPU'nun bir birimi olarak resmen kuruldu. Mahkûm sayısı 1941'de yaklaşık 1,5 milyona, Stalin'in ölümünden hemen önce, 1953 başında 2,4 milyonu aşan bir düzeye ulaştı.

Kaynaklar: [6] [7]

II. Dünya Savaşı

23 Ağustos 1939'da Moskova'da imzalanan Molotov–Ribbentrop Paktı, Wikipedia'ya göre iki ülkeyi on yıl boyunca birbirinin düşmanına yardım etmemeye bağlıyordu; gizli protokol Doğu Avrupa'yı nüfuz alanlarına bölüyordu. Almanya 1 Eylül'de Polonya'ya saldırdı, Sovyetler ise 17 Eylül 1939'da doğudan girdi; 1940'ta Baltık devletleri ve bazı Romanya toprakları SSCB'ye katıldı. Pakt, Almanya'nın 22 Haziran 1941'de Barbarossa Harekâtı'nı başlatmasıyla sona erdi. Wikipedia'nın Doğu Cephesi maddesi, cephenin 8 Mayıs 1945'te sona erdiğini yazar. Sovyet kayıpları konusunda kaynaklar farklı tanımlar kullanır (aşağıdaki tartışma bölümüne bakınız). Savaşın ayrıntıları için ayrıca II. Dünya Savaşı maddesine bakılabilir.

Kaynaklar: [8] [9] [1]

Doğu Bloku ve Soğuk Savaş

Savaş sonrasında SSCB'ye bağlı bir komünist devletler kümesi oluştu. Wikipedia bu Doğu Bloku'nu 1947–1991 arasında Sovyetler Birliği'ne bağlı, gayriresmî bir komünist devletler koalisyonu olarak tanımlar; 1955'te kurulan Varşova Paktı'nın üyeleri arasında Polonya, Doğu Almanya, Çekoslovakya, Macaristan, Romanya, Bulgaristan ve (1968'de ayrılan) Arnavutluk vardı. Aynı kaynak şu olayları sıralar: 1948'de Tito–Stalin kopuşu ve 24 Haziran 1948'de Berlin Ablukası, 1953 Doğu Almanya ayaklanması, 1956 Macaristan Devrimi ve 1968'de Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgali. Çin de 1961'e kadar bu koalisyonun içinde sayılır (bkz. Çin Halk Cumhuriyeti).

Kaynaklar: [10]

Stalin'in Ölümü ve Kruşçev

Stalin 5 Mart 1953'te öldü; cesedi 1961'e kadar Lenin Mozolesi'nde kaldı, sonra Kremlin Duvarı Mezarlığı'na taşındı. Kruşçev, 25 Şubat 1956'da XX. Parti Kongresi'nin kapalı oturumunda yaklaşık dört saat süren “Gizli Konuşma”yı yaptı ve Stalin'in kişilik kültünü ve tasfiyelerini eleştirdi. Wikipedia'ya göre konuşmada 1,5 milyondan fazla kişinin Sovyet karşıtlığıyla suçlanarak tutuklandığı, 680.500'den fazlasının idam edildiği belirtildi. Metin Batı basınında Haziran 1956'da yayımlandı; Sovyet basını tam metni ancak 1989'da yayımladı. Konuşma Polonya'daki reform hareketini ve Macaristan Devrimi'ni tetikledi ve Çin ile Arnavutluk'un Kruşçev'i “revizyonist” ilan etmesine yol açtı.

Kaynaklar: [18] [11]

Uzay Yarışı

ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi'ne göre Sputnik-1 4 Ekim 1957'de fırlatıldı; bu, ABD'li yetkilileri ve halkı şaşırttı ve ülkenin teknolojide geri kaldığı kaygısını körükledi. Wikipedia, olayın NASA'nın kuruluşuna, ARPA'nın (DARPA) yaratılmasına ve Uzay Yarışı'na yol açtığını ve program içinde Sergey Korolyov'un merkezî rol oynadığını yazar. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin, Vostok 1 ile uzaya çıkan ilk insan oldu; uçuş 108 dakika sürdü.

Kaynaklar: [22] [12] [13]

Brejnev Dönemi ve Afganistan

Wikipedia'nın Sovyetler Birliği maddesi Brejnev dönemini “Durgunluk Dönemi” olarak anar. Sovyet–Afgan Savaşı 25 Aralık 1979'da başladı ve son Sovyet birliğinin 15 Şubat 1989'da Özbek SSC'ye geçmesiyle sona erdi. Aynı kaynağa göre Sovyet askerlerinin sayısı 1980'lerin ortasında yaklaşık 115.000'e ulaştı; Sovyet ölümleri 14.453 ile 26.000 arasında verilir. Direnişçilere Pakistan, ABD (Siklon Harekâtı), Birleşik Krallık, Çin, İran ve Körfez ülkeleri destek verdi. Savaş 1980 Moskova Olimpiyatları'nın boykotuna yol açtı ve bazı bilim insanları tarafından ABD'nin Vietnam Savaşı ile karşılaştırılıp SSCB'nin dağılmasında önemli bir etken sayılır.

Kaynaklar: [1] [14]

Din ve Devlet

Wikipedia'ya göre SSCB, resmî ideolojisinin bir hedefi olarak mevcut dini ortadan kaldırmayı benimseyen ilk devletti (devlet ateizmi). Bu amaçla 1925'te Savaşçı Tanrısızlar Birliği kuruldu. Aynı kaynağa göre I. Dünya Savaşı öncesinde Rusya'da yaklaşık 54.000 kilise vardı; 1941'de yalnız yaklaşık 500'ü açıktı. Camiler 1917'de 25.000'den 1970'lerde 500'e indi. 1922–1926 arasında 28 Ortodoks piskoposu ve 1.200'den fazla rahip öldürüldü. Nazi işgali Stalin'i Ortodoks Kilisesi ile uzlaşmaya itti ve Kruşçev'in yükselişine kadar yaklaşık 22.000 kilise yeniden açılmıştı; Kruşçev'in 1959'da başlattığı kampanya ise faal Ortodoks kiliselerini 1975'te 7.000'e düşürdü. Kısıtlamalar 1988'de gevşedi.

Kaynaklar: [15]

Gorbaçov, Glasnost ve Perestroyka

Gorbaçov 1985–1991 arasında yönetimdeydi. “Yeniden yapılanma” anlamına gelen perestroyka terimini Wikipedia ekonomist Tatyana Zaslavskaya'ya atfeder. Temmuz 1987'de Devlet İşletmeleri Yasası, Mayıs 1988'de kooperatifler yasası çıkarıldı; ikincisi 1928'den beri ilk kez özel işletmeye izin veriyordu. Mart 1989'da Halk Temsilcileri Kongresi seçimleri, Sovyet seçmenlerin ulusal bir yasama organının üyelerini ilk kez seçtiği seçim oldu. Reformların hedefi “sosyalizmi daha verimli çalıştırmak”tı, planlı ekonomiye son vermek değil. Wikipedia sonucu şöyle özetler: reformlar mevcut sıkıntıları artırdı ve siyasi, toplumsal ve ekonomik gerilim yarattı.

Kaynaklar: [16]

Dağılış

ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi'ne göre Gorbaçov'un Doğu Avrupa üzerindeki denetimi gevşetmesi 1989'da Berlin Duvarı'nın yıkılmasına ve bölge genelinde komünist rejimlerin devrilmesine yol açtı. Ağustos 1991'de katı çizgi komünistler iktidarı ele geçirmeye çalıştı; darbe girişimi Gorbaçov'u zayıflatıp Yeltsin'in konumunu güçlendirdi. Wikipedia'ya göre Rusya, Belarus ve Ukrayna liderleri 8 Aralık 1991'de Belovej Anlaşmaları'nı imzalayıp SSCB'nin artık var olmadığını ilan etti; on bir cumhuriyet 21 Aralık'ta Alma-Ata Protokolü ile Bağımsız Devletler Topluluğu'nu kurdu. Gorbaçov 25 Aralık'ta istifa etti ve Kremlin'deki Sovyet bayrağı indirildi; Sovyet Cumhuriyetler Konseyi 26 Aralık'ta 142-N sayılı bildiriyi kabul etti. Estonya 16 Kasım 1988'de egemenlik ilan etmişti, Litvanya ise Mart 1990'da bağımsızlığını ilk ilan eden cumhuriyet oldu.

Kaynaklar: [20] [17]

Tartışma: Holodomor Soykırım mıydı?

Wikipedia'ya göre Holodomor'da ölenlerin sayısına dair güncel akademik uzlaşı 3,5 ile 5 milyon arasındadır; 2003'te 25 ülkenin ortak BM bildirisi ise 7–10 milyon rakamını kullanmıştır. Bilim insanları kıtlığın büyük ölçüde “insan eliyle” oluştuğunda birleşir; ancak bunun soykırım sayılıp sayılmayacağı konusunda ayrışırlar. Kaynağa göre bu ayrışmanın bir gerekçesi, açıkça açlığı emreden belgelerin bulunmamasıdır. Bazıları Stalin'in Ukrayna milliyetçiliğini bilerek hedef aldığını savunur; bazıları etkiyi sonradan siyasi olarak kullanılan istenmeyen bir sonuç sayar; bazıları da kolektifleştirmenin rolüne vurgu yapıp kasıt aramaz. 2006'dan beri Ukrayna ve 33 başka BM üyesi devlet, Avrupa Parlamentosu ve 35 ABD eyaleti olayı soykırım olarak tanımıştır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Terörün ve Gulag'ın Rakamları

Büyük Temizlik'in kapsamı hem tarih aralığı hem de rakam bakımından kaynaklarda değişir. Wikipedia'nın Büyük Temizlik maddesi 1936–1938 arasındaki dönemi ve resmî Sovyet kayıtlarında 681.692 idamı verirken, bilim insanlarının toplam ölüm sayısını 700.000 ile 1,2 milyon arasında tahmin ettiğini yazar. Aynı ansiklopedinin Stalin maddesi dönemi 1934–1939 olarak verir ve “bir milyonun üzerinde hapis, en az 700.000 idam” der. Gulag'da ise arşiv çalışmalarına göre 1,6 ile 1,76 milyon kişi tutukluluk sonucu öldü; bazı tahminler yaşam süresinin kısalması ve ölümcül hastaların tahliyesini sayınca 6 milyonu aşabilir. 1930–1953 arasında yaklaşık 18 milyon kişi Gulag'dan geçti. Bu maddede tek bir rakam seçilmemiştir.

Kaynaklar: [6] [18] [7]

Tartışma: Ekim 1917 Halk Devrimi miydi, Darbe mi?

Wikipedia, tarihyazımının bu konuda ikiye bölündüğünü yazar. Sovyet tarihçileri Ekim'i halkın işçi ayaklanması olarak sunmuş, Batılı gözlemciler ise demokratik sovyetleri kullanıp sonra terk eden totaliter bir iktidar ele geçirmesi olarak nitelemiştir. Bu iki çerçeve, aynı olayın olgusal çekirdeğini (Kışlık Saray'ın asgari direnişle alınması ve II. Sovyetler Kongresi'nin onayı) değiştirmez; değişen, olayın meşruiyetine dair yargıdır. Bu nedenle bu maddede Ekim 1917, “devrim” ve “darbe” gibi yargılayıcı sözcüklerden ziyade, tarihler ve olaylar üzerinden anlatılmıştır.

Kaynaklar: [2]

Tartışma: SSCB Neden Dağıldı?

Wikipedia, çöküşü “süregelen ekonomik durgunluk, ABD ile silahlanma yarışı ve dış çatışmaların taşınamaz mali yükü, cumhuriyetlerdeki yoğun etnik milliyetçilik ve ayrılıkçılık” ile Gorbaçov'un glasnost ve perestroyka reformlarının istikrarsızlaştırıcı etkilerine bağlar. Perestroyka maddesi ise reformları SSCB'nin ve Doğu Bloku'nun çöküşünün önemli bir nedeni sayar ve milliyetçiliğin yükselişinden sık sık sorumlu tutulduğunu ekler; aynı madde Çin'le karşılaştırmada Gorbaçov'un ekonomiyi düzene sokmak için yeterince ileri gitmediğini, buna karşılık siyasi özgürlükleri açarak sistemi istikrarsızlaştırdığını yazar. ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi ise süreci Doğu Avrupa'daki gevşemenin ve Ağustos 1991 darbesinin sonucu olarak sunar. Kaynaklar farklı ağırlıklar verir; tek bir nedeni seçmek gerekmez.

Kaynaklar: [17] [16] [20]

Bugüne Mirası

Rusya, Wikipedia'ya göre SSCB'nin BM koltuğunu devraldı ve halef devlet olarak tanındı. ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi'ne göre ABD on iki cumhuriyetin hepsini tanıdı ve Sovyet nükleer cephaneliğinin güvenliğini öncelikli saydı. Sovyet döneminde çizilen bazı sınırlar bugün de geçerlidir: 1921 Moskova ve Kars antlaşmalarıyla çizilen Türkiye sınırı hâlâ büyük ölçüde yerindedir (Wikipedia).

Kaynaklar: [17] [20] [19]

Önemli Liderler

• Vladimir Lenin1917 – 21 Ocak 1924

  Ekim 1917'de Bolşevik iktidarını kuran lider; NEP'i 1921'de uygulamaya soktu.

• Josef Stalin1922–1953

  1922–1952 arasında Genel Sekreter, 1941–1953 arasında Başbakan; 5 Mart 1953'te öldü.

• Nikita Kruşçev1956 Gizli Konuşma

  25 Şubat 1956'da Gizli Konuşma'yı yaptı; 1959'da din karşıtı kampanya başlattı.

• Mihail Gorbaçov1985–1991

  Glasnost ve perestroyka reformlarını uyguladı; 25 Aralık 1991'de istifa etti.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 4 Ekim 1957

  Sputnik-1 fırlatıldı.

• 5 Mart 1953

  Stalin öldü.

• 7–8 Kasım 1917

  Bolşevikler Petrograd'da iktidarı ele geçirdi (eski takvimle 25–26 Ekim).

• 8 Mayıs 1945

  Doğu Cephesi sona erdi.

• 8 Aralık 1991

  Belovej Anlaşmaları imzalandı.

• 12 Nisan 1961

  Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu.

• 16–28 Ekim 1962

  Küba füze krizi.

• 21 Ocak 1924

  Lenin öldü.

• 22 Haziran 1941

  Almanya SSCB'ye saldırdı.

• 23 Ağustos 1939

  Molotov–Ribbentrop Paktı imzalandı.

• 25 Nisan 1930

  Gulag resmen kuruldu.

• 25 Şubat 1956

  Kruşçev Gizli Konuşma'yı yaptı.

• 25 Aralık 1979

  Sovyet–Afgan Savaşı başladı.

• 25–26 Aralık 1991

  Gorbaçov istifa etti; SSCB resmen sona erdi.

• 30 Aralık 1922

  SSCB'nin kuruluş antlaşması imzalandı.

• Mart 1918

  Brest-Litovsk Antlaşması imzalandı.

• Mart 1921

  NEP kabul edildi; Kronstadt isyanı yaşandı.

• 1928

  Birinci Beş Yıllık Plan başladı; NEP terk edildi.

• 1932–33

  Holodomor; Ukrayna'da kıtlık.

• Aralık 1934

  Kirov öldürüldü; Büyük Temizlik'in başlangıcı.

• 1955

  Varşova Paktı kuruldu.

• Mart 1989

  Halk Temsilcileri Kongresi seçimleri yapıldı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Soviet Union (üçüncül kaynak)

   Genel çerçeve, kuruluş, yüzölçümü ve nüfus, Stalin ve Brejnev dönemleri, dağılma. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — October Revolution (üçüncül kaynak)

   Ekim 1917'nin tarihleri, seyri ve tarihyazımı tartışması. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Russian Civil War (üçüncül kaynak)

   İç Savaş'ın tarihleri, tarafları ve can kaybı tahminleri. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — New Economic Policy (üçüncül kaynak)

   NEP'in başlangıcı, hükümleri ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Holodomor (üçüncül kaynak)

   1932–33 kıtlığı, ölü tahminleri ve soykırım tartışması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Great Purge (üçüncül kaynak)

   Büyük Temizlik'in kapsamı ve rakamları. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Gulag (üçüncül kaynak)

   Gulag'ın kuruluşu, mahkûm sayıları ve ölüm tahminleri. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Molotov–Ribbentrop Pact (üçüncül kaynak)

   Pakt, gizli protokol ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Eastern Front (World War II) (üçüncül kaynak)

   Doğu Cephesi'nin tarihleri ve kayıp tahminleri. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Eastern Bloc (üçüncül kaynak)

    Doğu Bloku'nun üyeleri ve başlıca olayları. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — On the Cult of Personality and Its Consequences (üçüncül kaynak)

    Kruşçev'in 1956 Gizli Konuşması. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Sputnik 1 (üçüncül kaynak)

    Sputnik-1'in özellikleri ve etkisi. Üçüncül kaynaktır.

13. Wikipedia — Yuri Gagarin (üçüncül kaynak)

    12 Nisan 1961 uçuşu. Üçüncül kaynaktır.

14. Wikipedia — Soviet–Afghan War (üçüncül kaynak)

    Afganistan savaşının tarihleri, asker sayıları ve kayıpları. Üçüncül kaynaktır.

15. Wikipedia — Religion in the Soviet Union (üçüncül kaynak)

    Devlet ateizmi, kilise ve cami sayıları. Üçüncül kaynaktır.

16. Wikipedia — Perestroika (üçüncül kaynak)

    Glasnost ve perestroyka reformları ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

17. Wikipedia — Dissolution of the Soviet Union (üçüncül kaynak)

    1991'in olayları ve dağılma nedenleri. Üçüncül kaynaktır.

18. Wikipedia — Joseph Stalin (üçüncül kaynak)

    Stalin'in yaşamı, iktidarı ve ölümü. Üçüncül kaynaktır.

19. Wikipedia — Treaty of Moscow (1921) (üçüncül kaynak)

    1921 Moskova Antlaşması'nın sınır hükümleri. Üçüncül kaynaktır.

20. ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi — Collapse of the Soviet Union

    Resmî ABD hükûmeti tarihçilerinin anlatımı; 1989–1991'in olayları. ABD bakışıyla yazılmıştır.

21. ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi — Cuban Missile Crisis

    Küba füze krizinin çözümü ve Türkiye'deki Jüpiter füzeleri. ABD bakışıyla yazılmıştır.

22. ABD Dışişleri Tarihçi Ofisi — Sputnik and the Space Race

    Sputnik-1'in fırlatılması ve ABD tepkisi. ABD bakışıyla yazılmıştır.