Genel Bakış
Avusturya-Macaristan, Wikipedia'ya göre 1867 Avusturya-Macaristan Uzlaşması ile kurulan çift monarşiydi: eşit iki devletten, Avusturya toprakları olan Cisleithania'dan ve Macar toprakları olan Transleithania'dan, 1908'den sonra da Bosna-Hersek'ten oluşuyordu. Hükümdar hem Avusturya İmparatoru hem de Macaristan'ın Apostolik Kralı unvanını taşıyordu. 1910 sayımına göre nüfusu 51.390.223'tü; yüzölçümüyle Rusya'dan sonra Avrupa'nın ikinci büyük, nüfusuyla Rusya ve Almanya'dan sonra üçüncü büyük devletiydi. Madde imparatorluğun kuruluşunu, çok uluslu yapısını, Osmanlı ile kesişen Bosna meselesini ve 1918'deki dağılmasını, kaynakların ayrıştığı noktalarla anlatır (Habsburg mirasının geçmişi için bkz. Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu).
1867 Uzlaşması
Wikipedia'ya göre Avusturya, 1859 İtalya seferindeki ve 1866'da Königgrätz'de Prusya'ya karşı yaşadığı yenilgilerle ağır bir askerî ve ekonomik krize girdi; mali tükenmişlik İmparator Franz Joseph'i Macaristan'la müzakereye zorladı. Franz Joseph'in “anlaşmayı üçümüz yaptık: Deák, Andrássy ve ben” dediği aktarılır; İmparatorluk Şansölyesi Beust müzakereleri kolaylaştırdı. Uzlaşma 30 Mart 1867'de yürürlüğe girdi. Franz Joseph 8 Haziran 1867'de Budapeşte'deki Matthias Kilisesi'nde Macaristan Kralı olarak taç giydi.
Kaynaklar: [2]
Çift Monarşinin İşleyişi
Uzlaşmanın hükümleri şunlardır (Wikipedia): Macaristan'ın tarihî anayasasının ve Diyet'inin yeniden kurulması; ayrı Avusturya ve Macar hükümetleri, ayrı parlamentolar ve başbakanlar; dışişleri, savunma ve maliye alanlarında ortak bakanlıklar; her on yılda yeniden müzakere edilen bir para ve gümrük birliği; ortak vatandaşlık yoktu, ayrı pasaportlar vardı. Yani devlet tek bir hükümdarın altında, iç işlerinde iki ayrı devlet gibi çalışıyordu.
Kaynaklar: [2]
Franz Joseph ve Hanedan
Wikipedia'ya göre Franz Joseph 2 Aralık 1848'de, on sekiz yaşında tahta çıktı ve yaklaşık 68 yıl hüküm sürdü. 1854'te, “on beş yaşında güzel bir kız” olarak anılan kuzeni Elisabeth'le (Sisi) evlendi; kaynak bu evliliğin mutsuz sonlandığını belirtir. Hanedanın kişisel trajedileri hükümdarlığına damga vurdu: oğlu Veliaht Rudolf 1889'daki Mayerling Olayı'nda intihar etti, Elisabeth 1898'de Cenevre'deki bir ziyareti sırasında bir İtalyan anarşist tarafından bıçaklanarak öldürüldü ve yeğeni, veliaht Arşidük Franz Ferdinand 1914'te suikasta uğradı. Franz Joseph 21 Kasım 1916'da, seksen altı yaşında, Schönbrunn Sarayı'nda zatürreeden öldü ve yerine büyük yeğeni I. Karl geçti.
Kaynaklar: [3]
Diller, Uluslar ve Dinler
Wikipedia'nın demografi maddesine göre 1910'da Almanca konuşanlar nüfusun yaklaşık yüzde 23,9'unu, Macarca konuşanlar yüzde 20,2'sini oluşturuyordu; geri kalanı Çekçe, Lehçe, Rutence/Ukraynaca, Rumence, Hırvatça, Slovakça, Sırpça, Slovence ve İtalyanca konuşan gruplardan oluşuyordu. Cisleithania, 1867 tarihli 19. madde uyarınca 8 dili tanıdı; bu, “geleneksel diller” kavramına dayanıyordu. Bu dil çeşitliliği, imparatorluğun çok uluslu yapısının hem zenginliği hem de en büyük siyasi sorunuydu.
Kaynaklar: [4]
Bosna-Hersek: 1878–1909
Wikipedia'ya göre Avusturya-Macaristan, 1878 Berlin Kongresi'nin 25. maddesi uyarınca Bosna-Hersek'i işgal ve idare etme hakkını aldı; Osmanlı egemenliği ise nominal olarak sürdü. Ekim 1908'de bu topraklar resmen ilhak edildi (tarih 4–6 Ekim arasında değişir; 5–6 Ekim yaygın). İlhak, aynı günlerde Bulgaristan'ın bağımsızlık ilanıyla çakıştı. Bu olay Osmanlı'yı doğrudan ilgilendirdi (bkz. Osmanlı İmparatorluğu); Buchlau'daki Rus–Avusturya görüşmesi ise aşağıdaki tartışma bölümünde ele alınmıştır. Osmanlı İmparatorluğu 5 Ekim'den itibaren Avusturya mallarına boykot uyguladı; bu, 100 milyon kron'un üzerinde ticari zarara yol açtı. Avusturya-Macaristan kamu topraklarına karşılık 2,2 milyon Osmanlı lirası ödedi ve Yeni Pazar Sancağı'ndan çekildi. Sırbistan seferber oldu ve toprak tazminatı istedi; Rusya Alman baskısı altında geri adım atarak ilhakı 23 Mart 1909'da kabul etti. Kaynak, krizin Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasındaki ilişkileri kalıcı olarak zedelediğini yazar.
Kaynaklar: [5]
Viyana 1900 ve Sanat
Wikipedia'ya göre Viyana Secession'u 3 Nisan 1897'de kuruldu ve ilk başkanı Gustav Klimt'ti. Hareket Avusturya dışındaki sanatçılarla temas kurmayı ve Viyana Akademisi'nin tarihselci yönelimine karşı çıkmayı amaçladı. Klimt, Hoffmann, Moser ve Wagner 1905'te dekoratif sanatlara öncelik verilmesi konusundaki anlaşmazlık nedeniyle gruptan ayrıldı; Klimt sonradan Kunstschau grubunu kurdu. Secession bugün de özgün binasında sergiler açmaktadır. Ayrıntılar sık sorulan sorularda verilmiştir.
Kaynaklar: [6]
Saraybosna ve Temmuz Krizi (1914)
Wikipedia'nın Temmuz Krizi maddesine göre Bosnalı Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip 28 Haziran 1914'te Arşidük Franz Ferdinand'ı ve eşi Sophie'yi vurdu; saldırı, Danilo Ilić'in koordine ettiği beşi Bosnalı Sırp, biri Bosnalı Müslüman altı devrimci tarafından planlanmıştı. II. Wilhelm 5–6 Temmuz'da Avusturya-Macaristan'a koşulsuz destek verdi (“açık çek”). Viyana 23 Temmuz'da Sırbistan'a 48 saatlik, on talepli bir ültimatom verdi; Sırbistan 25 Temmuz'da taleplerin çoğunu kabul etti ancak Avusturyalı yetkililerin Sırp topraklarında görev yapmasını egemenlik ihlali sayarak reddetti. Avusturya-Macaristan 28 Temmuz'da Sırbistan'a savaş ilan etti. Ültimatomun ayrıntıları sık sorulan sorularda verilmiştir.
Kaynaklar: [7]
Ordu ve Dil Sorunu
Wikipedia'nın Avusturya-Macaristan Ordusu maddesine göre ordu üç kolu vardı: imparatorluk genelinde toplanan Ortak Ordu (k.u.k.), Avusturya Landwehr'i (k.k.) ve Macar Honvéd'i (k.u.; Hırvat unsurları da içerir). Komuta ağırlıklı olarak Almancaydı; üst rütbeli subayların neredeyse tamamı Almanca konuşurken askerlerin yalnızca bir bölümü konuşuyordu ve alaylar kendi dillerini kullanıyordu. Kaynak, firar ve isyanların en çok Slav taburlarında görüldüğünü yazar. 1906'da 1.000 erden 267'si Alman, 223'ü Macar, 135'i Çek, 85'i Leh, 81'i Ruten, 67'si Hırvat, 64'ü Romen, 38'i Slovak, 26'sı Sloven ve 14'ü İtalyandı. 1914'te fiilî hizmette 36.000 subay ve 414.000 astsubay/er vardı ve seferberlik 3,35 milyon kişiyi, yaklaşık 1.200 topu ve yaklaşık 120.000 atı kapsadı.
Kaynaklar: [8]
Savaş ve Çöküş
Wikipedia'ya göre Avusturya-Macaristan Merkezî Devletler'den biri olarak I. Dünya Savaşı'nda 7,8 milyon asker seferber etti ve ağır kayıplar verdi; 1918'e gelindiğinde ekonomik çöküş yaşanıyordu (bkz. I. Dünya Savaşı). I. Karl 1916–1918 arasında hükümdardı. Kaynak, imparatorluğun 31 Ekim 1918'de resmen dağıldığını, 3 Kasım 1918'de ateşkesin imzalandığını ve Karl'ın 11 Kasım 1918'de tahttan feragat ettiğini yazar.
Kaynaklar: [1]
Barış Antlaşmaları: Saint-Germain ve Trianon
Avusturya için Saint-Germain Antlaşması 10 Eylül 1919'da imzalandı. Macaristan Trianon Antlaşması'nı 4 Haziran 1920'de Versailles'daki Grand Trianon'da imzaladı; Wikipedia'ya göre Macaristan yaklaşık 93.073 km²'ye indi, komşu devletlere bırakılan bölgelerde 3,3 milyon Macar azınlık hâline geldi. Antlaşmadan yararlanan devletler Çekoslovakya, genişleyen Romanya ve Sırp, Hırvat ve Slovenler Krallığı (Yugoslavya) idi. Macaristan protesto ederek imza attı ve derhâl sınırların revizyonu için kampanya başlattı; Kont Apponyi bu sınırları hiç kabul etmeyeceklerini ilan etti.
Tartışma: Uzlaşma Adil miydi?
Kaynaklar 1867 Uzlaşması'nı farklı değerlendirir. Wikipedia'ya göre Uzlaşma etnik Macar seçmenler arasında “son derece popüler değildi” ve 1848 devrimi mirasına ihanet olarak görüldü. Etnik azınlıklar ise artan Macarlaştırma baskılarıyla karşılaştı. Yani Uzlaşma, iki egemen ulusun (Almanlar ve Macarlar) arasındaki bir denge olarak Habsburg tahtını kurtardı, ancak diğer halkların siyasi taleplerini karşılamadı; kaynak azınlık korumalarının ayrıntısını vermez.
Kaynaklar: [2]
Tartışma: Savaşın Sorumluluğu Kimindi?
Wikipedia'ya göre Temmuz Krizi'nin sorumluluğu tarihyazımında tartışmalıdır. Fritz Fischer'in yorumu Alman sorumluluğunu ve zamanlamaya dair stratejik hesapları öne çıkarır; Christopher Clark'ın “uyurgezerler” çerçevesi liderleri savaşı bilinçli örgütlemekten çok yanlış hesap yapanlar olarak anlatır. Samuel Williamson ise Avusturya-Macaristan'ın payını vurgular: Viyana Sırbistan'a karşı sınırlı bir savaş umdu, Rusya'nın müdahale riskini yanlış değerlendirdi. Bu üç yorum birbirini tamamlayıcı da olabilir; hüküm bu maddede verilmemiştir.
Kaynaklar: [7]
Tartışma: Bosna İlhakı Öncesinde Rusya'ya Ne Söylendi?
Wikipedia'nın Bosna Bunalımı maddesine göre Avusturya-Macaristan Dışişleri Bakanı Aehrenthal ile Rus mevkidaşı İzvolski 16 Eylül 1908'de Buchlau Şatosu'nda buluştu. İkisi sonuç konusunda temelden ayrıldı: Aehrenthal ilhak için Rus onayı aldığını iddia etti, İzvolski ise eylemden önce bilgilendirileceğini beklediğini söyledi. Kaynak, görüşmede tutanak tutulmadığını ve iki anlatımın önemli ölçüde çeliştiğini yazar. İlhak tarihi de kaynağa göre 4–6 Ekim arasında değişir. Yani bu krizin hem hukuki hem diplomatik ayrıntıları tek bir belgeye dayanmaz; tarafların sonradan anlatımlarına bağlıdır.
Kaynaklar: [5]
Tartışma: İmparatorluk Ne Zaman Sona Erdi?
Wikipedia, dağılma için birbirini izleyen üç tarih verir: 31 Ekim 1918'de resmen dağılma, 3 Kasım 1918'de ateşkes ve 11 Kasım 1918'de I. Karl'ın tahttan feragati. Bu, çöküşün tek bir olaydan çok birkaç haftalık bir süreç olarak yaşandığını gösterir; hangi tarihin “sonun tarihi” sayıldığı kaynağa ve hukuki tanıma göre değişir.
Kaynaklar: [1]
Tartışma: Kaç Asker Seferber Edildi?
Kaynaklar seferber edilen asker sayısı için farklı rakamlar verir. Wikipedia'nın Avusturya-Macaristan maddesi savaş boyunca toplam 7,8 milyon askerin seferber edildiğini, Ordu maddesi ise 1914'teki ilk seferberlikte 3,35 milyon kişinin çağrıldığını yazar. İki rakam çelişmez: biri savaşın tümü, diğeri savaşın başı içindir. Ordu maddesi I. Dünya Savaşı kayıp rakamlarını vermez; bu maddede de kesin kayıp sayısı belirtilmemiştir.
Tartışma: Trianon Kayıpları Nasıl Okunmalı?
Trianon'un Macaristan'a etkisi sık sık rakamlarla tartışılır. Wikipedia, Macaristan'ın savaş öncesi krallığın yaklaşık yüzde 28'ine ve nüfusunun yüzde 36'sına indiğini yazar; ancak kaynağın ifadesi “yüzde 28 toprak kaybı” gibi okunmaya da açıktır ve tek bir bütünleşik kayıp yüzdesi vermez. 93.073 km²'lik kalan alan ve 3,3 milyon dışarıda kalan Macar rakamları ise açıktır. Bu nedenle bu maddede “kalan pay” ile “kayıp pay” dikkatle ayrılmıştır.
Kaynaklar: [9]
Bugüne Mirası
Habsburg devletinin dağılması Çekoslovakya ve Yugoslavya gibi yeni devletlerin doğuşuna yol açtı (Wikipedia). Viyana Secession'u bugün de özgün binasında sergiler açar. Bosna meselesi, Osmanlı'nın 1908 boykotu ve 1914 Saraybosna suikastı üzerinden Osmanlı ve Balkan tarihiyle doğrudan kesişir.
Önemli İsimler
- I. Franz Joseph1848–1916
68 yıl hüküm sürdü; 8 Haziran 1867'de Macaristan Kralı olarak taç giydi.
- Ferenc Deák ve Gyula Andrássy1867
Franz Joseph'in “üçümüz yaptık” dediği Uzlaşma'nın ortakları.
- AehrenthalDışişleri Bakanı, 1908
Bosna'nın ilhakını yürüttü; Buchlau'daki anlaşma konusunda Rusya ile çelişen anlatım verdi.
- Franz Ferdinand1889–1914
Veliaht; 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da öldürüldü.
- I. Karl1916–1918
Son imparator; 11 Kasım 1918'de tahttan feragat etti.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Franz Joseph tahta çıktı.
Viyana Secession'u kuruldu.
Trianon Antlaşması.
Bosna-Hersek ilhak edildi.
Franz Joseph Macaristan Kralı olarak taç giydi.
Saint-Germain Antlaşması.
I. Karl tahttan feragat etti.
Franz Joseph öldü.
Rusya ilhakı kabul etti.
Sırbistan'a ültimatom.
Franz Ferdinand suikastı.
Sırbistan'a savaş ilanı.
Uzlaşma yürürlüğe girdi.
İmparatorluk resmen dağıldı.
Königgrätz'de Prusya'ya yenilgi.
Berlin Kongresi: Bosna-Hersek'in işgali.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- Wikipedia — Austria-Hungary (üçüncül kaynak)
Genel çerçeve, kronoloji, nüfus, dağılma. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Austro-Hungarian Compromise of 1867 (üçüncül kaynak)
Uzlaşmanın bağlamı ve hükümleri. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Franz Joseph I of Austria (üçüncül kaynak)
Franz Joseph'in yaşamı ve hanedan trajedileri. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Demographics of Austria-Hungary (üçüncül kaynak)
1910 nüfusu, diller ve dinler. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Bosnian crisis (üçüncül kaynak)
1878 işgali, 1908 ilhakı ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Vienna Secession (üçüncül kaynak)
Secession'un kuruluşu ve ayrılığı. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — July Crisis (üçüncül kaynak)
Saraybosna suikastı, ültimatom ve tarihyazımı. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Austro-Hungarian Army (üçüncül kaynak)
Ordu yapısı, dil sorunu ve seferberlik. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Treaty of Trianon (üçüncül kaynak)
Trianon ve Macaristan'ın kayıpları. Üçüncül kaynaktır.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
1910'da imparatorlukta hangi dinlerden insanlar yaşıyordu?
Wikipedia'ya göre 1910'da nüfusun yüzde 76,6'sı Katolik, yüzde 8,9'u Protestan, yüzde 8,7'si Doğu Ortodoks, yüzde 4,4'ü Yahudi ve yüzde 1,3'ü Müslümandı. Bu tablo, resmî olarak Katolik bir hanedanın yönettiği devletin Balkanlar ve Bosna üzerinden Ortodoks ve Müslüman nüfusları da kapsadığını gösterir.
Sırbistan'a verilen ültimatomda ne isteniyordu?
Wikipedia'ya göre 23 Temmuz 1914 tarihli ültimatom 48 saatlik süre veriyor ve on talep içeriyordu; bunlar arasında Sırp milliyetçi örgütlerinin dağıtılması ve suikast soruşturmasına Avusturya'nın katılması vardı. Kaynağa göre şartlar bilerek ağır tutulmuştu. Sırbistan 25 Temmuz'da taleplerin çoğunu kabul etti, ancak Avusturyalı yetkililerin Sırp topraklarında görev yapmasını gerektiren şartı egemenlik ihlali sayarak reddetti.
Viyana Secession'un binası ve ünlü eserleri nelerdir?
Wikipedia'ya göre Secession Binası 1897–1898'de Joseph Maria Olbrich tarafından yapıldı; Gustav Klimt'in Beethoven Frizi ise 1902 tarihlidir. Grup 1905'te Klimt, Hoffmann, Moser ve Wagner'in ayrılmasıyla bölündü ve Klimt sonradan Kunstschau grubunu kurdu. Secession bugün de özgün binasında düzenli sergiler açar.