Britanya İmparatorluğu

Genel Bakış

Britanya İmparatorluğu, Wikipedia'ya göre 1920'de 35,5 milyon km²'lik alanıyla dünya kara yüzeyinin yüzde 24'ünü, yaklaşık 412 milyon nüfusuyla dünya nüfusunun yüzde 23'ünü kapsıyordu. Ticaret şirketleri, yerleşimciler, donanma ve sonradan doğrudan devlet yönetimiyle büyüyen bu imparatorluk, Hindistan'dan Kuzey Amerika'ya, Afrika'dan Çin kıyılarına uzanan bir ağdı. Madde, imparatorluğun kuruluşundan Hong Kong'un 1997'deki devrine kadar olan sürecini, hem ekonomik ve siyasi gelişmeleri hem de kölelik, kıtlık ve savaş gibi ağır tartışmalı başlıkları kaynaklara dayanarak anlatır. Krallığın önceki hâli için bkz. İngiltere Krallığı.

Kaynaklar: [1]

İlk Adımlar: 1497–1707

Wikipedia'ya göre John Cabot 1497'de VII. Henry'nin görevlendirmesiyle Newfoundland'a yelken açtı; Humphrey Gilbert 1583'te Newfoundland limanını İngiltere adına ilan etti. Doğu Hindistan Şirketi 1600'de kraliyet fermanıyla kuruldu; Virginia'daki Jamestown 1607'de ilk kalıcı İngiliz yerleşimi oldu. 1651 tarihli Seyrüsefer Yasaları koloni ticaretini İngiliz gemileriyle sınırladı, Hudson Körfezi Şirketi 1670'te kürk ticaretinin tekeliyle kuruldu, Kraliyet Afrika Şirketi ise 1672'de köle ticaretinin tekelini aldı. 1707 Birlik Yasaları Büyük Britanya Krallığı'nı kurdu.

Kaynaklar: [1]

Doğu Hindistan Şirketi

Şirket 31 Aralık 1600'de kraliyet fermanıyla kuruldu; Wikipedia'ya göre pamuk, ipek, çivit, şeker, tuz, baharat, kölelikle bağlantılı ticaret, güherçile, çay ve afyon ticaretiyle uğraştı. Zirvesinde üç Başkanlık ordusunda yaklaşık 260.000 askeri vardı ve bu sayı bazı dönemlerde İngiliz ordusunun yaklaşık iki katıydı. 1757 Plassey Muharebesi'nde Robert Clive'ın güçleri Bengal Nevabı'nı yendi; şirket 1765'te Bengal, Bihar ve Orissa'da gelir toplama (diwani) hakkını aldı. Aynı kaynak, 1770 Büyük Bengal Kıtlığı'nda yaklaşık 10 milyon ölüm bulunduğunu yazar. Şirket 1813'te Hindistan ticaretindeki tekelini, 1833'te tüm ticaret tekelini yitirdi; 1857 isyanından sonra 1858 Hindistan Yönetimi Yasası ile yönetim Krallık'a geçti ve şirket 1 Haziran 1874'te resmen feshedildi.

Kaynaklar: [2] [1]

Kıtaların Yeniden Dağılımı: 1763–1815

Wikipedia'ya göre 1763 Paris Antlaşması Britanya'nın dünyanın en güçlü deniz gücü olduğunu doğruladı. 1783'te Amerikan bağımsızlığı tanındı (bkz. Amerikan Bağımsızlık Savaşı) ve ilgi Asya ile Afrika'ya kaydı; 1788'de ilk mahkûmlar Avustralya'ya gönderildi. 1815 Waterloo Muharebesi'nden sonra başlayan “Pax Britannica” dönemi imparatorluğun genişlemesine zemin hazırladı.

Kaynaklar: [1]

Kölelik ve Kaldırılması

Wikipedia'nın Atlantik köle ticareti maddesi, Amerika'ya taşınmak üzere yaklaşık 12,75 milyon Afrikalının gemilere yüklendiğini, yolculukta 2 milyona kadar kişinin öldüğünü yazar ve Britanya'yı Portekiz'den sonra ikinci büyük ticaret ülkesi olarak gösterir. Britanya Parlamentosu köle ticaretini 1807'de yasakladı; 1833 tarihli Kölelik Kaldırma Yasası ise kölelik kurumunu ortadan kaldırdı. Yasa 28 Ağustos 1833'te kraliyet onayı aldı ve 1 Ağustos 1834'te yürürlüğe girdi. Yasa, özgür kalan köleleri “çırak” statüsüne soktu ve kaynak, tazminatın köle sahiplerine ödendiğini, kölelere ödenmediğini vurgular. Kapsam dışı kalan yerler Britanya Hindistanı, Seylan ve Saint Helena idi.

Kaynaklar: [3] [4]

1857 Hint İsyanı

Wikipedia'ya göre isyan 10 Mayıs 1857'de Delhi'nin yaklaşık 65 kilometre kuzeydoğusundaki Meerut kışlasında başladı. Doğrudan tetikleyici, Enfield tüfeği fişeklerinin inek ve domuz yağıyla yağlandığı söylentisiydi; tarihçiler, isyanı büyüten şeyin yağın varlığı değil söylentiye duyulan inanç olduğunu vurgular. Daha derin şikâyetler arasında evlat edinilmiş varislerin tanınmamasını öngören “Hak Kaybı Doktrini”, ağır toprak vergileri ve İngiliz toplumsal reformlarının geleneksel dini tehdit edeceği korkusu vardı. Ayaklananlar 11 Mayıs'ta Delhi'ye ulaşınca 81 yaşındaki Babür imparatoru Bahadur Şah Zafer sembolik lider ilan edildi. Delhi, Kanpur, Lucknow, Jhansi ve Avadh isyanın merkezleriydi; Güney Hindistan büyük ölçüde sakin kaldı ve Pencap İngilizleri destekledi. İsyan Haziran 1858'de Gwalior'daki yenilgiyle sona erdi. Aynı kaynağa göre yaklaşık 6.000 İngiliz personel öldü; sonrasındaki kıtlık ve salgınlar dâhil “muhtemelen 800.000 Hintli” hayatını kaybetti. Kraliçe Victoria 1 Kasım 1858'de Hint tebaasına haklar vaat eden bir bildiri yayımladı (bkz. Hindistan'ın Bağımsızlığı).

Kaynaklar: [5]

Çin: Afyon Savaşları

Wikipedia'ya göre Birinci Afyon Savaşı (1839–1842), Çinli yetkililerin Guangzhou'da tüccarlardan afyon stoklarına el koymasının ardından Britanya'nın tazminat talebiyle ve serbest ticaret ile eşit diplomatik tanınma ısrarıyla patlak verdi. Daoguang İmparatoru'nun görevlendirdiği Lin Zexu yaklaşık 1.420 ton afyona el koyup herkesin önünde yok etti. Savaş, 29 Ağustos 1842'de Nanking Antlaşması ile sona erdi; Wikipedia'ya göre Çinli milliyetçiler 1839'u “aşağılanma yüzyılı”nın başlangıcı sayar. İkinci Afyon Savaşı 1856–1860 arasında yaşandı.

Kaynaklar: [6]

Afrika'nın Paylaşımı

Wikipedia'ya göre 1870'lerde Avrupalılar Afrika'nın yaklaşık yüzde 10'unu denetliyordu; 1914'e gelindiğinde yalnızca Etiyopya ve Liberya Avrupa denetimi dışında kalmıştı. Süreçte Berlin Konferansı (15 Kasım 1884–26 Şubat 1885) belirleyici bir düzenleme anıydı (bkz. Afrika'nın Sömürgeleştirilmesi). Britanya'nın başlıca edinimleri arasında Mısır (1882), Sudan (1898, Mehdi Savaşı'ndan sonra), Nijerya, Kenya ve Uganda (1890'lar–20. yüzyıl başı) ve Güney Afrika toprakları sayılır; sonuncusu 1899–1902 İkinci Boer Savaşı'na uzandı. Cecil Rhodes'un “Cape'ten Kahire'ye” tasarısı, Güney Afrika'nın maden zenginliğini Süveyş'e bağlayacak bir demiryolu hattını hedefliyordu; Fransa'nın Dakar'dan Afrika Boynuzu'na uzanan doğu–batı hattıyla çakışan bu tasarılar 1898'de Fashoda krizinde kesişti ve kriz 1904 Entente Cordiale ile çözüldü. Kaynak, İkinci Boer Savaşı'nda Boer sivillerinin İngiliz toplama kamplarında öldüğünü belirtir; bu ölümlere ilişkin bir sayı vermez.

Kaynaklar: [7]

Osmanlı Coğrafyasında: Kıbrıs ve Mısır

Britanya'nın Osmanlı toprakları üzerindeki iki müdahalesi Türkiye tarihi açısından önemlidir (bkz. Osmanlı İmparatorluğu). Wikipedia'ya göre 1878 tarihli Kıbrıs Sözleşmesi ile Britanya adanın idaresini üstlendi. 1882'de Britanya Mısır'a müdahale etti: kaynağa göre Britanya donanması Temmuz 1882'de İskenderiye'yi bombardıman etti, 13 Eylül 1882'de Tel el-Kebir'de Ahmed Urabi'nin güçleri bozguna uğradı ve İngiliz süvarisi Kahire'yi ele geçirdi. Mısır 1882'de hâlâ nominal olarak Osmanlı'ya bağlıydı; Britanya birlikleri kaynağa göre 1922'deki Mısır bağımsızlık ilanına kadar ülkede kaldı.

Kaynaklar: [8] [9]

Osmanlı'nın Paylaşımı: Sykes–Picot ve Mandalar

Wikipedia'ya göre Sykes–Picot Anlaşması Mayıs 1916'da Britanya ile Fransa arasında (Rusya ve İtalya'nın onayıyla) onaylandı. Britanya'ya “güney İsrail, Ürdün ve güney Irak” ile Akdeniz limanları, Fransa'ya ise “güneydoğu Türkiye, Kürdistan Bölgesi, Suriye ve Lübnan” ayrıldı. Anlaşmayı Bolşevikler 23 Kasım 1917'de açıkladı ve Manchester Guardian 26 Kasım 1917'de ayrıntılarını yayımladı. Aynı kaynak, anlaşmanın Britanya'nın Araplara bağımsızlık vaat ettiği McMahon–Hüseyin yazışmalarıyla (1915–1916) çeliştiğini ve bunun kalıcı bir kırgınlık yarattığını yazar. Osmanlı'nın yenilgisinin ardından 1920 San Remo Konferansı Suriye üzerindeki A sınıfı mandayı Fransa'ya, Irak ve Filistin üzerindekini Britanya'ya verdi (bkz. Osmanlı İmparatorluğu).

Kaynaklar: [10]

İki Dünya Savaşı ve Bengal Kıtlığı

İki dünya savaşı (bkz. I. Dünya Savaşı, II. Dünya Savaşı) imparatorluğun mali gücünü tüketti. 1943–1944 Bengal Kıtlığı, savaş koşullarında yaşanan en ağır insani felaketlerden biriydi. Wikipedia'ya göre ölü sayısı 0,8 ile 3,8 milyon arasında tahmin edilir; bilimsel uzlaşı yaklaşık 2,1 milyon civarındadır. Kaynak, nedenler arasında Burma'nın Japon işgali (Mart 1942), Ekim 1942'deki kasırga ve pirinç hastalığı, Britanya'nın Mart–Mayıs 1942'de Japon işgaline karşı tekne ve pirinç stoklarına el koyan “yok etme politikaları” ve savaş enflasyonunu sayar.

Kaynaklar: [11] [1]

Dekolonizasyon: 1947–1997

Wikipedia'ya göre Hindistan 1947'de bağımsız oldu, 1956 Süveyş Krizi Britanya'nın küresel güç olarak gerilediğini doğruladı. Gana, 6 Mart 1957'de bağımsızlığına kavuşan ilk Sahra altı Afrika kolonisiydi; Nijerya 1 Ekim 1960'ta bağımsız oldu. Kaynak, Britanya'nın Afrika topraklarında 1950'lerin sonundan 1960'lara kadar hızlı bir dekolonizasyon yaşandığını doğrular. 1 Temmuz 1997'de Hong Kong'un Çin'e devri imparatorluğun sonunun simgesi sayıldı (bkz. Hindistan Cumhuriyeti).

Kaynaklar: [12] [1]

Milletler Topluluğu

Wikipedia'ya göre Milletler Topluluğu'nun kökeninde 1926 Balfour Bildirgesi (üyeler “Britanya İmparatorluğu içinde eşit statüde özerk topluluklar” sayıldı), 1931 Westminster Statüsü ve 1949 Londra Bildirgesi vardır; sonuncusu cumhuriyetlerin de üye olmasına izin verirken İngiliz hükümdarı “Topluluk Başkanı” olarak tanıdı. Bugün 56 üye devletten oluşur; 2016 tahminine göre yaklaşık 2,4 milyar insanı, yani dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini temsil eder.

Kaynaklar: [13]

Tartışma: 1857 — İsyan mı, İlk Bağımsızlık Savaşı mı?

Wikipedia, olayın Sepoy İsyanı, Büyük İsyan, 1857 Ayaklanması, Hint İsyanı ya da İlk Bağımsızlık Savaşı gibi farklı adlarla anıldığını ve bu adlandırma farkının tarihyazımındaki ayrışmayı yansıttığını yazar. Ayrım, olaya kimin gözünden bakıldığını gösterir: “isyan” adı yönetimin bakışını, “bağımsızlık savaşı” adı ise ulusal bir hareket olarak yorumlanmasını çağrıştırır. Bu maddede olay adlandırılırken tek bir ad seçilmemiş, kaynağın kullandığı “isyan” terimi ile diğer adlar birlikte anılmıştır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Bengal 1943 — Kıtlık Neden Oldu?

Wikipedia, Amartya Sen'in görüşüne göre pirinç arzının beş yıllık ortalamanın yalnızca yüzde 5 altında olduğunu ve bunun bir gıda bulunabilirliği krizi değil, gıda ve gelirin eşitsiz dağılımı krizi olduğunu aktarır. Karşı görüşler ise yüzde 20–33 arasında ürün kaybı kanıtına ve doğal afetlerin, yok etme politikalarının ve stokçuluğun bileşik etkisine vurgu yapar. Kaynağa göre Vali Linlithgow'dan Amiral Mountbatten'e kadar yetkililer Aralık 1942'den itibaren gıda ithalatı istedi; Churchill'in Savaş Kabinesi bunları 1943–1944'te reddetti ya da ciddi biçimde azalttı. Gerekçe olarak Overlord Harekâtı için gemi yetersizliği gösterildi, bilim insanları ise bunun yeterli bir açıklama olup olmadığını tartışır. Kaynak ayrıca, 1944'te kıtlık kurbanlarının yarısından fazlasının, akut gıda sıkıntısı hafiflemiş olmasına rağmen hastalıktan öldüğünü belirtir.

Kaynaklar: [11]

Tartışma: Britanya Mısır'ı Süveyş İçin mi İşgal Etti?

Wikipedia, tarihçilerin Süveyş Kanalı'nın önemi konusunda ayrıştığını yazar: Robinson ve Gallagher, Britanya'nın Hint Okyanusu'na giden deniz yolları için Süveyş üzerindeki denetimi korumak amacıyla müdahale ettiğini savunur; Hopkins bu yorumu reddeder. Kaynaklar bu ayrışmayı çözmez. Bu yüzden 1882 müdahalesinin nedeni bu maddede tek bir açıklamaya bağlanmamıştır.

Kaynaklar: [9]

Bugüne Mirası

Britanya İmparatorluğu'nun bugünkü izleri hem kurumsal hem de tartışmalıdır: Milletler Topluluğu 56 üyeli bir kuruluş olarak sürer; öte yandan kölelik, Afyon Savaşları, 1857 sonrası şiddet ve Bengal kıtlıkları gibi başlıklar imparatorluğun sorumluluğu konusunda tartışmayı canlı tutar.

Kaynaklar: [13] [3]

Önemli İsimler

• John Cabot1497

  VII. Henry'nin görevlendirmesiyle Newfoundland'a yelken açtı.

• Robert ClivePlassey, 1757

  Doğu Hindistan Şirketi güçlerini Bengal Nevabı'na karşı zafere taşıdı.

• Lin Zexu1839

  Guangzhou'da yaklaşık 1.420 ton afyona el koyup yok etti.

• Cecil Rhodes“Cape'ten Kahire'ye”

  Güney Afrika ile Süveyş'i demiryoluyla bağlama tasarısını savundu.

• Winston ChurchillSavaş Kabinesi, 1943–1944

  Savaş Kabinesi, Bengal kıtlığı sırasında gıda ithalatı isteklerini 1943–1944'te reddetti ya da azalttı; gerekçeler tartışmalıdır.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 1 Ağustos 1834

  Kölelik Kaldırma Yasası yürürlüğe girdi.

• 1 Temmuz 1997

  Hong Kong Çin'e devredildi.

• 6 Mart 1957

  Gana bağımsız oldu.

• 10 Mayıs 1857

  Hint İsyanı başladı.

• 29 Ağustos 1842

  Nanking Antlaşması.

• 1497

  John Cabot Newfoundland'a yelken açtı.

• 1600

  Doğu Hindistan Şirketi kuruldu.

• 1607

  Jamestown ilk kalıcı İngiliz yerleşimi oldu.

• 1707

  Büyük Britanya Krallığı kuruldu.

• 1757

  Plassey Muharebesi.

• 1763

  Paris Antlaşması.

• 1783

  Amerikan bağımsızlığı tanındı.

• 1788

  İlk mahkûmlar Avustralya'ya gönderildi.

• 1807

  Köle ticareti yasaklandı.

• 1858

  Hindistan Yönetimi Yasası; yönetim Krallık'a geçti.

• 1878

  Kıbrıs Sözleşmesi.

• 1882

  Mısır'a müdahale; Tel el-Kebir.

• 1899–1902

  İkinci Boer Savaşı.

• 1920

  İmparatorluk zirve alana ulaştı.

• 1943–1944

  Bengal Kıtlığı.

• 1947

  Hindistan bağımsız oldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — British Empire (üçüncül kaynak)

   İmparatorluğun kronolojisi ve 1920 zirvesi. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — East India Company (üçüncül kaynak)

   Şirketin kuruluşu, ordusu, tekelleri ve feshi. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Atlantic slave trade (üçüncül kaynak)

   Köle ticaretinin ölçeği ve Britanya'nın payı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Slavery Abolition Act 1833 (üçüncül kaynak)

   Kölelik Kaldırma Yasası, tazminat ve çıraklık sistemi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Indian Rebellion of 1857 (üçüncül kaynak)

   İsyanın nedenleri, seyri ve adlandırma tartışması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — First Opium War (üçüncül kaynak)

   Birinci Afyon Savaşı ve Nanking Antlaşması. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Scramble for Africa (üçüncül kaynak)

   Afrika'nın paylaşımı ve Britanya'nın edinimleri. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Cyprus Convention (üçüncül kaynak)

   1878 Kıbrıs Sözleşmesi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Anglo-Egyptian War (üçüncül kaynak)

   1882 müdahalesi ve Süveyş tartışması. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Sykes–Picot Agreement (üçüncül kaynak)

    1916 anlaşması ve San Remo mandaları. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Bengal famine of 1943 (üçüncül kaynak)

    Kıtlığın nedenleri, ölü tahminleri ve bilimsel tartışma. Üçüncül kaynaktır.

12. Wikipedia — Decolonisation of Africa (üçüncül kaynak)

    Gana ve Nijerya'nın bağımsızlığı. Üçüncül kaynaktır.

13. Wikipedia — Commonwealth of Nations (üçüncül kaynak)

    Milletler Topluluğu'nun kökeni ve üyeliği. Üçüncül kaynaktır.