Avrupa Hun İmparatorluğu

Genel Bakış

Hunlar, Wikipedia'ya göre yaklaşık MS 370'te Volga yakınlarında ortaya çıkıp batıya doğru ilerleyerek Gotları ve Alanları yerinden eden bir bozkır halkıdır; Avrupa'daki varlıkları yaklaşık 370'lerden 469'a kadar belgelenir. Atlı-göçebe savaşçılardan oluşan bu yapı, Attila döneminde Doğu Roma'yı haraca bağlayan ve Batı Roma'yı tehdit eden bir güce dönüştü. Madde Hunları, kaynakların ayrıştığı noktalarla anlatır: kökenleri, dilleri ve Kavimler Göçü'ndeki rolleri tartışmalıdır (bkz. Roma İmparatorluğu ve Göktürk Kağanlığı).

Kaynaklar: [1] [2]

Ortaya Çıkış ve Kavimler Göçü

Wikipedia'nın Göç Dönemi maddesi, Tervingi Gotlarının Tuna'yı 376'da, istilacı Hunlardan kaçarak Roma topraklarına geçtiğini ve Hunların yaklaşık 375'te Asya'dan Avrupa'yı istilasının Göç Dönemi'nin başlangıcı sayıldığını yazar. Kaynağa göre dönem geleneksel olarak 375'ten 568'e uzatılır, daha gevşek bir zamanlama ise 300'den 800'e kadar uzanır. Roma'nın 476'da çöküşü, yani Odoaker'in Romulus Augustulus'u tahttan indirmesi de bu sürecin sonu olarak anılır. Kavimler Göçü'nde Hunların rolü aşağıdaki tartışma bölümündedir.

Kaynaklar: [6]

Hükümdarlar

Wikipedia'ya göre Hun hükümdarları arasında ilk adı bilinen lider Uldin'dir (yaklaşık 400–409); Rugila (yaklaşık 420–435) Attila'nın amcasıydı. Attila ile kardeşi Bleda 435–445 arasında birlikte hüküm sürdü; Bleda 445'te öldü ve Attila 453'teki ölümüne kadar tek hükümdar kaldı. Attila'nın oğlu Dengizik 469'da öldü. Wikipedia'nın Attila maddesi onun yaklaşık 406'da, Mundzuk'un oğlu olarak doğduğunu ve ailenin soylu bir ailesi olsa da bir hanedan oluşturup oluşturmadığının belirsiz olduğunu yazar.

Kaynaklar: [1] [2]

Doğu Roma'dan Haraç

Wikipedia'ya göre 441–443 arasında Hunlar Doğu Roma'yı haraç ödemeye zorladı; yıllık haraç 350 librelik altından 2.100 librelik altına çıktı. Attila'nın maddesi 435'te Doğu Roma'yla Margus Antlaşması'nı, 441–443 arasında Balkanlar'ın istilasını ve Viminacium ve Naissus gibi şehirlerin yağmalanmasını anar. Haraç ve antlaşma ayrıntıları sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [1] [2]

Savaş Tarzı

Wikipedia'ya göre Hunların başlıca savaş yöntemi atlı okçuluktu. Ammianus Marcellinus, Hunların “keskin kemikli” oklarla uzaktan savaşıp aradaki mesafeyi dörtnala geçerek yakın dövüşte kılıç kullandığını anlatır. Yöntemler arasında sahte geri çekilme ve ardından karşı saldırı, klan bazında örgütlenen kama biçimli düzenler, kement kullanımı ve taşınabilir çitlerle ya da araba çemberleriyle tahkim edilmiş kamplar sayılır. Hunlar Germen tabi halklara büyük ölçüde güveniyordu; Peter Heather'ın ifadesiyle Hun askerî makinesi “giderek daha çok sayıda Germen'i kendine katarak” büyüdü. Katalaunum'da tabi halklar kanatları, etnik Hunlar merkezi tuttu. 441'de Hunlar surlu şehirleri kuşatabildi; bu, Roma hizmetinden ya da esir edilmiş mühendislerden elde edilmiş kuşatma bilgisine işaret eder. Kaynak, Attila'nın Roma ordusuyla büyük çaplı çatışmadan kaçınıp savaş tehdidiyle haraç sızdırmayı tercih ettiğini de yazar.

Kaynaklar: [8]

Attila'nın Sarayı: Priskos

Bizanslı yazar Priskos, Wikipedia'ya göre 448/449'da Maximinus başkanlığındaki elçilikle Attila'nın sarayına gitti ve İmparator II. Theodosius'u temsil etti. Onun günümüze ulaşan anlatısı saray törenlerini, Attila'nın alçakgönüllü kişisel görünümünü (tahta kadeh, sade giysi), Hun misafirperverliğini ve oturma düzenini, ayrıca köle edilip sonra özgür bırakılan Viminacium'lu bir Yunan tüccarla görüşmesini kapsar. Eserinin sekiz ciltlik “Bizans Tarihi” yaklaşık 433–474 arasını kapsar ve yalnızca parçalar hâlinde, VII. Konstantinos'un “Excerpta de Legationibus”u ile Jordanes, Evagrios, Cassiodorus ve Suda aracılığıyla korunmuştur. Wikipedia onun anlatısını “güvenilir bir çağdaş anlatım” olarak niteler. Hunlar hakkındaki bilgi büyük ölçüde bu tür dışarıdan gelen kaynaklara dayanır.

Kaynaklar: [3]

Kaynak Sorunu: Ammianus ve Diğerleri

Hunlar hakkındaki bilgimizin neredeyse tamamı Hun olmayan yazarlardan gelir. Wikipedia'ya göre Ammianus Marcellinus yaklaşık 330 ile 391'den sonra arasında yaşadı; Latince “Res gestae”si Nerva'nın 96'daki tahta çıkışından 378 Edirne Muharebesi'ne kadar Roma'yı anlatır ve orijinal 31 kitaptan yalnızca 18'i (353–378 arası) korunmuştur. Kaynak onun “tarafsız olmayı istediğini ama tarafsız olmadığını” ve güçlü ahlaki ve dinî önyargılara sahip olduğunu belirtir. Priskos ise saray anlatısıyla daha yakından tanıktır. Bu iki kaynağın Hunlara bakışı, Roma dünyasının bir dış gözlemciye bakışıdır; Hunların kendi anlatısı günümüze ulaşmamıştır.

Kaynaklar: [9] [3]

Galya Seferi: Katalaunum (451)

Wikipedia'ya göre Katalaunum Ovaları Muharebesi 20 Haziran 451'de yapıldı (bazı bilim insanları erken Temmuz ya da 27 Eylül önerir); yeri Châlons-en-Champagne ya da Troyes çevresidir, yeni araştırmalar Troyes yakınındaki Montgueux'yü öne çıkarır. Roma–Vizigot tarafında Flavius Aetius, Vizigot Kralı I. Theodoric (savaşta öldü) ve Alan lideri Sangiban vardı; Hun tarafında Attila ile Valamir, Thiudimer ve Gepid Ardaric bulunuyordu. Her iki taraf da birçok halktan asker topladı. Sonuç kesin değildi: Attila Galya'dan çekildi ancak askerî gücünü korudu.

Kaynaklar: [4]

İtalya Seferi (452)

Attila 452'de İtalya'yı istila etti ve Mincio'da Papa I. Leo ile görüştü (Wikipedia). Bu, Hunların Batı Roma topraklarındaki en derin girişimiydi; sonrasında Attila 453'te öldü.

Kaynaklar: [2]

Nedao (454)

Wikipedia'ya göre Nedao Muharebesi 454'te Ardaric komutasındaki Gepidler ile Attila'nın en büyük oğlu Ellak'ın komutasındaki Hun güçleri arasında yapıldı; Ellak öldü. Jordanes yaklaşık otuz bin kişinin öldüğünü yazar. Sonuç, Orta ve Doğu Avrupa'daki Hun egemenliğinin çöküşü oldu. 460'ların başına gelindiğinde Gepidler, Rugiler, Heruller, Suebler ve Ostrogotlar bağımsızlık kazanıp Doğu Roma'nın müttefikleri (federate) oldu. Hun kalıntıları Dengizik komutasında doğuya çekildi, Doğu Roma'ya saldırdı ve 469'da kesin bir yenilgi aldı.

Kaynaklar: [5]

Kültür ve Toplum

Wikipedia'ya göre Hunlar yapay kafatası şekillendirme uyguluyordu (Karpat Havzası mezarlarının yüzde 50–80'inde). Elitler arasında çok eşlilik vardı; kadınlar aile içinde önemli yetkiye sahipti. Din zayıf belgelenmiştir; kâhinlik ve şamanizm muhtemelen uygulanıyordu. Ayrıntılar sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [1]

Macar Geleneği ve Hun Mirası

Ortaçağ Macar vakanüvisleri Macarları Hunlarla özdeşleştirdi: Wikipedia'ya göre Kézai Simon (yaklaşık 1282–1285) Hunlarla Macarları açıkça aynı halk saydı ve Macarların Karpat Havzası'nı ele geçirmesini atalarından miras kalan bir toprağın yeniden işgali olarak sundu; Gesta Hungarorum Prens Álmos'u Attila'nın soyundan getirdi. Modern araştırma ise farklı bir tablo çizer: Macarca bir Ural dilidir ve Macar ön tarihi Karpat Havzası'nın 895 dolaylarındaki fethiyle sona erer. Kaynak, bu tarihyazımı geleneğinin 18. yüzyıl sonunda Macarca ile Ural dilleri arasındaki benzerliklerin fark edilmesiyle ana akım tarihten kaybolduğunu yazar. Yani Hun mirası Macar ulusal belleğinde yaşasa da kaynaklara göre doğrudan bir ata–torun ilişkisi gösterilemez.

Kaynaklar: [10]

Tartışma: Hunlar ve Xiongnu

Hunların Çin kaynaklarındaki Xiongnu ile aynı halk olup olmadığı tartışmalıdır. Wikipedia'nın Xiongnu maddesine göre dilbilimci Axel Schuessler, adın yabancı bir *Hŏna ya da *Hŭna sözcüğünün Çince gösterimi olabileceğini ve Hunlarla ve Sanskritçe Hūṇā ile bağlantılı olabileceğini öne sürer; ancak bu bağlantı tartışmalıdır ve alternatif kuramlar Türkçe, Moğolca ya da İranca kökenler önerir. Wikipedia'nın Hunlar maddesine göre yakın tarihli DNA çalışmaları Hun dönemi bireylerinde Avrupa'dan Kuzeydoğu Asya'ya uzanan soy bağlantıları bulmuştur. Bu maddede Hunların Xiongnu ya da Türklerle özdeşliği konusunda bir hüküm verilmez.

Kaynaklar: [7] [1]

Tartışma: Hunlar Hangi Dili Konuşuyordu?

Wikipedia'ya göre Hun dilinden yalnızca üç sözcük kayıtlarda günümüze ulaşmıştır. Bilim insanları dilin Türkçe, Moğolca, İranca ya da Yenisey dillerinden biri olup olmadığını tartışır; kaynak dili özünde “sınıflandırılamaz” olarak niteler. Bu yüzden Hunların Türk olup olmadığı sorusu dilbilimsel olarak yanıtlanamaz durumdadır.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Katalaunum Kararlı mıydı?

Wikipedia'ya göre tarihçiler Katalaunum'un Roma zaferi mi yoksa taktik beraberlik mi olduğu konusunda ayrışır. Çağdaş kaynaklar 165.000–300.000 ölü iddia eder; modern bilim insanları bu rakamları “inanılmaz derecede yüksek” bulur ama savaşın “son derece kanlı” olduğunu kabul eder. Geleneksel görüş savaşı Hun egemenliğini engelleyen bir dönüm noktası olarak sunar; revizyonist bilim insanları ise asıl belirleyici anın Orléans'ın başarılı savunması olduğunu, dolayısıyla Katalaunum'un geleneksel tarihin gösterdiğinden daha az önemli olduğunu savunur.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Hunlar Göçün Nedeni miydi?

Kavimler Göçü'nde Hunların rolü kaynaklarda iki yönlü yorumlanır. Wikipedia'nın Göç Dönemi maddesine göre 376'daki Tuna geçişi Hunlardan kaçışın sonucuydu; ancak Guy Halsall, “barbar hareketi”nin Roma'nın çöküşünü doğurmaktan çok onun sonucu olduğunu savunur. Kaynak, tarihçilerin bunları gerçek kitlesel göçler mi yoksa Roma idari çöküşünden yararlanan küçük askerî ele geçirmeler mi saydığı konusunda da ayrıştığını belirtir.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Attila'nın Adı ve Ölümü

Wikipedia'nın Attila maddesine göre adın büyük olasılıkla Gotça atta (baba) ve küçültme eki -ila'dan, yani “küçük baba”dan geldiği savunulur; Türkçe kökenler ise tartışmalıdır. Ölümü konusunda geleneksel anlatı, evlilik şölenindeki Attila'nın “şiddetli kanama” geçirerek öldüğünü söyler; bu bir burun kanaması ya da iç kanama olabilir. Yani hem adın hem ölümün nedeni kaynaklarda kesinleşmemiştir.

Kaynaklar: [2]

Tartışma: Nedao'ya Kimler Katıldı?

Wikipedia'nın Nedao maddesine göre tarihçiler Ostrogotların katılımı konusunda ayrışır: bazı bilim insanları Ostrogotların Hunlara karşı savaştığı iddialarını reddeder, diğerleri onları galipler arasında sayar ya da hiç katılmadıklarını düşünür. Yerin de yalnızca “Pannonia” olarak belirtilebildiği, kesin coğrafyanın belirsiz kaldığı yazılır.

Kaynaklar: [5]

Bugüne Mirası

Hunlar, Kavimler Göçü'nü tetikleyen ve Roma'nın Batı'daki çöküşüyle birlikte anılan güç olarak hatırlanır; ancak bu ilişkinin niteliği Tartışma bölümlerinde gösterildiği gibi tartışmalıdır. Priskos'un anlatısı, Attila'nın sarayı hakkındaki en zengin çağdaş belgedir. Hunlar ile Türkler arasındaki ilişki bugün de hem dilbilimsel hem tarihsel bir soru olarak açıktır.

Kaynaklar: [3] [1]

Önemli Hükümdarlar

• Uldinyaklaşık 400–409

  Adı bilinen ilk Hun lideri.

• Rugilayaklaşık 420–435

  Attila'nın amcası.

• Bleda435–445

  Attila ile birlikte hüküm sürdü; 445'te öldü.

• Attila445–453

  Doğu Roma'yı haraca bağladı, 451'de Galya'ya ve 452'de İtalya'ya sefer düzenledi.

• Dengizik469'a kadar

  Attila'nın oğlu; 469'da Doğu Roma'ya karşı yenildi.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 20 Haziran 451

  Katalaunum Ovaları Muharebesi.

• yaklaşık 370

  Hunlar Volga çevresinde ortaya çıktı.

• 376

  Tervingi Gotları Tuna'yı geçti.

• 435

  Margus Antlaşması.

• 441–443

  Hunlar Balkanlar'ı istila etti; haraç 350'den 2.100 libre altına çıktı.

• 445

  Bleda öldü; Attila tek hükümdar oldu.

• 448/449

  Priskos'un Attila'nın sarayına elçiliği.

• 452

  Attila İtalya'yı istila etti.

• 453

  Attila öldü.

• 454

  Nedao Muharebesi.

• 469

  Dengizik'in yenilgisi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Huns (üçüncül kaynak)

   Kronoloji, hükümdarlar, kültür, dil ve DNA verileri. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Attila (üçüncül kaynak)

   Attila'nın yaşamı, seferleri, adı ve ölümü. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Priscus (üçüncül kaynak)

   Priskos'un 448/449 elçiliği ve anlatısı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Battle of the Catalaunian Plains (üçüncül kaynak)

   451 muharebesi ve tartışması. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Battle of Nedao (üçüncül kaynak)

   454 muharebesi ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Migration Period (üçüncül kaynak)

   Göç Dönemi ve Hunların rolü. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Xiongnu (üçüncül kaynak)

   Xiongnu adı ve Hunlarla ilişkisi tartışması. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Hunnic Empire (üçüncül kaynak)

   Hun savaş tarzı ve örgütlenmesi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Ammianus Marcellinus (üçüncül kaynak)

   Ammianus'un yaşamı ve eseri. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Hungarian prehistory (üçüncül kaynak)

    Macar kroniklerindeki Hun soyu iddiası ve modern görüş. Üçüncül kaynaktır.