Han Hanedanı

Genel Bakış

Han Hanedanı, Wikipedia'ya göre MÖ 202'den MS 220'ye kadar Çin'i yönetti; Wang Mang'ın Xin Hanedanı'nın (MS 9–23) kestiği bu dönem, başkenti Chang'an olan Batı Han (MÖ 202–MS 9) ve başkenti Luoyang'a taşınan Doğu Han (MS 25–220) olarak ikiye ayrılır. MS 2 nüfus sayımı 57.671.400 kişi kaydetti. Dört yüzyıla yakın süren bu dönem Çin'de devlet, hukuk, tarih yazımı ve teknoloji geleneklerinin şekillendiği bir çağ olarak anılır; “Han” adı bugün de Çin'in çoğunluk halkının adıdır (sonraki büyük hanedan için bkz. Tang Hanedanı).

Kaynaklar: [1]

Kuruluş: Liu Bang ve Gaozu

Wikipedia'ya göre Liu Bang (İmparator Gaozu), Xiang Yu'yu Gaixia Muharebesi'nde yenerek MÖ 202'de hanedanı kurdu. Başkent Chang'an'dı. İkinci Han evresi, Xin'in çöküşünden sonra İmparator Guangwu'nun (MS 25–57) Han otoritesini yeniden kurmasıyla başladı. Han'ın ilk yıllarındaki dış politikası, aşağıdaki bölümde görüleceği gibi, bozkır komşularıyla savaştan çok pazarlığa dayanıyordu.

Kaynaklar: [1]

Xiongnu ile İlişkiler

Wikipedia'nın Xiongnu maddesine göre MÖ 200'de Xiongnu hükümdarı Modu, 320.000 kişilik ordusuyla Baideng'de Han imparatoru Gaozu'yu kuşattı ve imparator toprak vermeyi ve yıllık haraç ödemeyi kabul ederek kurtuldu. Han, “heqin” denen evlilik ittifakı politikasını uyguladı: MÖ 198 barışı Xiongnu'ya periyodik olarak ipek, damıtılmış içki ve pirinç hediyesi öngörüyordu ve bu düzen MÖ 135'e kadar dokuz kez yenilendi. İmparator Wu MÖ 129'dan itibaren kesintisiz seferler başlattı: Wei Qing MÖ 127'de Ordos'u geri aldı, Huo Qubing MÖ 121'de Xiongnu güçlerini yendi ve MÖ 119'da koordineli Han saldırıları Şanyü'yü Gobi'nin kuzeyine sürdü. Xiongnu MS 48 dolaylarında iç veraset anlaşmazlıkları ve Han baskısıyla Kuzey ve Güney olarak ikiye bölündü.

Kaynaklar: [2]

İmparator Wu Dönemi

Wikipedia'ya göre İmparator Wu (MÖ 141–87) Konfüçyüsçülüğü resmen destekledi, Xiongnu'ya karşı seferler açtı ve tuz ile demir tekelleri kurdu. Memur alımında akademik kurumlar da bu döneme rastlar: kaynağa göre Wu MÖ 136'da akademik görevler ve Taixue'yi (İmparatorluk Akademisi) kurdu; adaylar burada Konfüçyüsçü klasik sınavlarına girdi. Yani Han'ın devlet ideolojisi, askerî ve mali güç genişlemesiyle aynı hükümdarın yönetiminde şekillendi.

Kaynaklar: [1] [4]

Zhang Qian ve İpek Yolu

Han maddesine göre Zhang Qian'ın diplomatik görevleri (MÖ 139–125) Batı ile bağlantıları kurdu. Wikipedia'nın Zhang Qian maddesi, onun Fergana (Dayuan), Yuezhi topraklarına ve Baktriya'ya gittiğini, Kangju'yu da ziyaret ettiğini ve Partlar, Mezopotamya ve Hindistan hakkında bilgi topladığını yazar. Rapor ettikleri arasında “kan terleyen” Fergana atları, Çin'e benzer gelişmiş kentler, yonca ve Baktriya'da bulunan Sichuan mallarının kanıtı vardı. Zhang Qian'ın ikinci görevi MÖ 119–115 arasında sürdü. Kaynağa göre İpek Yolu'nun Orta Asya kısmı MÖ 114 dolaylarında büyük ölçüde onun seferleriyle genişledi. Met'in Han dönemi özeti, Ban Chao'nun MS 73–94 arasında Orta Asya üzerindeki Çin denetimini yeniden kurduğunu ve Luoyang'a düzenli kervanlar ulaştığını belirtir.

Kaynaklar: [3] [12]

Memur Alımı: Öneri Sistemi

Han'ın devlet görevlilerini nasıl seçtiği sıklıkla yanlış anlatılır. Wikipedia'nın Kraliyet Sınavları maddesine göre Han döneminde bazı sınavlar vardı, ancak bunlar resmî bir devlet görevi yolu sunmuyordu: MÖ 165'te İmparator Wen “sınavla memur alımı” getirdi, ancak sınavlar Konfüçyüsçü içeriğe ağırlık vermiyordu. “Xiaolian” sisteminde yerel görevliler her yıl aday gösteriyor, adaylar Ayin Bakanlığı tarafından sınanıyordu; “doğru yol” Taixue'den mezun olmak, deneme görevi yapmak ve yerel bir yetkilinin önerisini almaktı. Kaynağa göre gerçek imparatorluk sınav sisteminin başlangıcı Sui Hanedanı'nda (607) sayılır; Tang dönemi bunu sistemli biçimde uyguladı.

Kaynaklar: [4]

Wang Mang ve Xin (MS 9–23)

Wikipedia'ya göre Wang Mang MS 9–23 arasında Xin Hanedanı'nı yönetti. Tüm arazinin hukuken imparatorluk mülkü olduğunu ilan eden “wangtian” arazi reformu direniş gördü ve üç yıl sonra kaldırıldı. Kölelik MS 17'de kaldırıldı, ölümünden sonra yeniden getirildi. Para reformu 28 sikke türü doğurup ekonomik kaosa yol açtı ve sonunda iki türe indirildi. MS 11'deki Sarı Nehir taşkını kıtlığa ve Gök Yetkisi'ni yitirdiği kehanetlerine yol açtı. Kızıl Kaşlılar ve Lülin isyanları MS 17 dolaylarında başladı. Wang Mang 6 Ekim MS 23'te Chang'an'ın düşüşü sırasında öldürüldü; Gengshi İmparatoru kısa süre tahta çıktıktan sonra Liu Xiu (Guangwu) Han'ı yeniden kurdu.

Kaynaklar: [5]

Kâğıt ve Bilim

Saray hadımı olan Cai Lun, Doğu Han döneminde Zhongchang shi ve Shangfang Ling gibi görevlerde bulundu; 105'te imparator He'ye ağaç kabuğu, kenevir artıkları, eski bez ve balık ağlarından yapılan geliştirilmiş bir kâğıt yöntemi sundu (Wikipedia). Zhang Heng (MS 78–139) ise MS 132'de saraya, uzaktaki bir depremin yönünü gösterdiği söylenen bir sismoskop sundu ve suyla çalışan bir armillary küre geliştirdi (Wikipedia). Bu gelişmelerin ayrıntısı aşağıdaki tartışma bölümlerinde ve sık sorulan sorularda ele alınmıştır.

Kaynaklar: [6] [7]

Tarihyazımı: Sima Qian

Sima Qian (yaklaşık MÖ 145 – yaklaşık MÖ 86), babası Sima Tan'ın ardından saray tarihçisi ve müneccim oldu. Yazdığı “Shiji” (Tarihçinin Kayıtları), Wikipedia'ya göre efsanevi Sarı İmparator'dan İmparator Wu'ya kadar 2.000 yılı aşkın bir dönemi kapsar ve sonraki resmî tarih yazımının modeli oldu. Sima Qian ayrıca MÖ 104 Taichu Takvimi'nin hazırlanmasında yer aldı.

Kaynaklar: [8]

Budizm'in Gelişi

Wikipedia'ya göre Budizm'in Çin'e ilk girdiği tarih kesin olarak bilinmiyor, ancak genel olarak Han çağı dolaylarında gerçekleştiği kabul edilir. Belgelenmiş en erken kanıtlardan biri MS 65 dolaylarında Chu Prensi Ying'in etkinlikleridir; Sanskritçe metinlerin Çinceye ilk çevirilerini ise 2. yüzyılda An Shigao yaptı. İmparator Ming'in rüyası anlatısı, tarihçiler tarafından doğrulanmış bir olay değil, efsanevi bir anlatı olarak görülür.

Kaynaklar: [9]

Sarı Sarıklılar İsyanı (184)

Wikipedia'ya göre isyan Mart 184'te başladı; lideri, takipçilerince “Göğün Generali” denilen Zhang Jue'ydi ve hareketin adı Büyük Barış Yolu'ydu (Taiping Dao). Nedenler arasında saray hadımlarının yolsuzluğu, Sarı Nehir taşkınları, salgınlar, ağır vergiler ve angarya vardı. İsyan yaklaşık 360.000 takipçiyle başladı ve on gün içinde birçok eyalete yayıldı. Huangfu Song, Zhu Jun ve Cao Cao komutasındaki Han güçleri isyanı bastırdı; Zhang Jue Ekim 184'te hastalıktan öldü, kardeşleri 185 başında yenildi. Kaynak, isyanın merkezî otoriteyi ciddi biçimde zayıflattığını ve bölgesel komutanların güçlenmesine, dolayısıyla Üç Krallık dönemine giden savaş ağalığına yol açtığını yazar.

Kaynaklar: [10]

Sonun Gelişi: 220

Han Hanedanı MS 220'de Cao Pi'nin İmparator Xian'dan tahtı gasp etmesiyle sona erdi ve ülke Üç Krallık dönemine girdi (Wikipedia). Sarı Sarıklılar isyanından yaklaşık kırk yıl sonra gelen bu son, merkezî otoritenin 184'ten sonra bir daha tam olarak toparlanamadığını gösterir.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Han MÖ 202'de mi, MÖ 206'da mı Başladı?

Kaynaklar hanedanın başlangıcı için farklı tarihler kullanır. Wikipedia MÖ 202'yi verir ve bunu Liu Bang'ın Gaixia'da Xiang Yu'yu yenmesine bağlar; Met'in Han makalesinin başlığı ise “MÖ 206–MS 220” aralığını kullanır. Bu maddede, kaynaklarında ayrıntılı gerekçesi bulunan MÖ 202 esas alınmıştır; MÖ 206 tarihi ise bazı kaynaklarda kullanıldığı için anılmıştır. Farkın nedeni konusunda burada bir hüküm verilmez.

Kaynaklar: [1] [12]

Tartışma: Han'da Memur Sınavı Vardı mı?

Han döneminin bazen “memur sınavı sisteminin doğduğu dönem” diye anlatılması kaynaklara göre abartılıdır. Wikipedia, Han'dan Sui'ye kadar bazı sınavların bulunduğunu ama bunların resmî bir devlet görevi yolu sunmadığını yazar; asıl yol öneri sistemiydi. Bu nedenle “Han sınav sistemini kurdu” demek yerine “Han sınav benzeri uygulamaları ve öneri sistemini geliştirdi” demek kaynağa daha uygundur.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Kâğıdı Kim İcat Etti?

Wikipedia, Cai Lun'un 105'te yeni bir kâğıt yapım süreci icat ettiğini bildirmesine karşın, modern arkeolojik araştırmaların Çin'de MÖ 3. yüzyıl kadar erken kâğıt biçimlerinin varlığını gösterdiğini yazar. Bugünkü kabul, Cai Lun'un icat etmediği, kendisine atfedilen “zào yì” (fikri başlatmak) teriminin gösterdiği gibi süreci ilerlettiği ve yeni malzemeler katıp yaygınlaşmasını sağladığıdır. Bu yüzden “kâğıdı Cai Lun icat etti” ifadesi kaynaklara göre tam değildir.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Zhang Qian'ın Tarihleri ve Xiongnu'nun Kökeni

Zhang Qian'ın seferinin tarihi kaynaklarda farklıdır: Han maddesi görevleri MÖ 139–125 olarak verirken Zhang Qian maddesi yola çıkışı MÖ 138 olarak, Xiongnu tutsaklığını yaklaşık 13 yıl olarak ve dönüşü MÖ 125 olarak yazar. Xiongnu'nun kimliği de tartışmalıdır: Wikipedia, dilbilimci Axel Schuessler'in adın yabancı bir *Hŏna ya da *Hŭna sözcüğünün Çince gösterimi olabileceğini ve bunun Hunlar ve Sanskritçe Hūṇā ile bağlantılı olabileceğini öne sürdüğünü, ancak bu bağlantının tartışmalı olduğunu ve alternatif kuramların Türkçe, Moğolca ya da İranca kökenler önerdiğini yazar. Bu maddede Xiongnu'nun Hunlar ya da Türklerle ilişkisi konusunda bir hüküm verilmez.

Kaynaklar: [3] [2]

Bugüne Mirası

Wikipedia'ya göre “Han halkı” adı, Kuzey ve Güney Hanedanları döneminde Han Hanedanı'nın adından esinlenerek ortaya çıktı; Han hanedanı Çin tarihinin ilk altın çağlarından biri sayılıyordu. Çin dili “Han dili”, yazısı “Han karakterleri” olarak anılır. Han Çinlileri bugün Çin Halk Cumhuriyeti nüfusunun yaklaşık yüzde 90'ını oluşturur. Kaynak, Han kimliğinin, birbirini izleyen hanedanların genişlemesi ve Han olmayan grupları özümsemesiyle uzun bir süreçte oluştuğunu da belirtir.

Kaynaklar: [11]

Önemli Hükümdarlar ve İsimler

• Liu Bang (Gaozu)MÖ 202

  Gaixia'da Xiang Yu'yu yenip Han'ı kurdu; Baideng'de Xiongnu karşısında kuşatıldı.

• İmparator WuMÖ 141–87

  Konfüçyüsçülüğü destekledi, tuz ve demir tekelleri kurdu, Xiongnu'ya karşı seferler açtı.

• Zhang QianMÖ 139/138–125

  Batı'ya diplomatik görevler yaptı; İpek Yolu'nun genişlemesinde rol oynadı.

• Sima Qianyaklaşık MÖ 145 – 86

  Shiji'nin yazarı, Çin tarih yazımının kurucusu sayılır.

• Wang MangMS 9–23

  Han'ı kesintiye uğratan Xin Hanedanı'nın kurucusu.

• GuangwuMS 25–57

  Han otoritesini yeniden kurdu; başkent Luoyang'a taşındı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• MÖ 202

  Liu Bang Gaixia'da Xiang Yu'yu yendi; Han Hanedanı kuruldu.

• MÖ 200

  Baideng kuşatması.

• MÖ 198

  Han–Xiongnu barışı (heqin).

• MÖ 165

  İmparator Wen sınavla memur alımı denedi.

• MÖ 141–87

  İmparator Wu dönemi.

• MÖ 136

  Taixue (İmparatorluk Akademisi) kuruldu.

• MÖ 129

  Wu'nun Xiongnu seferleri başladı.

• MÖ 99

  Sima Qian hadım edildi.

• MS 2

  Nüfus sayımı: 57.671.400 kişi.

• MS 9–23

  Wang Mang'ın Xin Hanedanı.

• MS 25

  Guangwu Han'ı yeniden kurdu; başkent Luoyang.

• MS 105

  Cai Lun geliştirilmiş kâğıt yöntemini sundu.

• MS 132

  Zhang Heng sismoskopu sundu.

• MS 184

  Sarı Sarıklılar İsyanı.

• MS 220

  Cao Pi Han tahtını aldı; Üç Krallık dönemi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Han dynasty (üçüncül kaynak)

   Kronoloji, bölümler, İmparator Wu, nüfus sayımı. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Xiongnu (üçüncül kaynak)

   Han–Xiongnu savaşları, heqin politikası, Xiongnu'nun kökeni tartışması. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Zhang Qian (üçüncül kaynak)

   Zhang Qian'ın görevleri ve İpek Yolu. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Imperial examination (üçüncül kaynak)

   Han'daki öneri sistemi ve sınavın gelişimi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Wang Mang (üçüncül kaynak)

   Xin Hanedanı ve reformları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Cai Lun (üçüncül kaynak)

   Kâğıt ve Cai Lun'un rolü. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Zhang Heng (üçüncül kaynak)

   Sismoskop ve armillary küre. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Sima Qian (üçüncül kaynak)

   Shiji ve Sima Qian'ın yaşamı. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Buddhism in China (üçüncül kaynak)

   Budizm'in Çin'e ilk gelişi. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Yellow Turban Rebellion (üçüncül kaynak)

    184 isyanı. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Han Chinese (üçüncül kaynak)

    “Han” adının kökeni ve günümüzdeki nüfus. Üçüncül kaynaktır.

12. The Metropolitan Museum of Art — Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.)

    Sayfa doğrudan okunamadı (istek sınırı); yalnızca arama özetindeki Ban Chao ve Luoyang kervanları bilgisi ile başlıktaki tarih aralığı kullanıldı.