Moğol İmparatorluğu

Genel Bakış

Moğol İmparatorluğu, Wikipedia'ya göre 1206'da bir kurultayda Temüçin'in “Büyük Moğol Ulusu”nun Cengiz Han'ı ilan edilmesiyle kuruldu ve tarihin bitişik en büyük imparatorluğu oldu; 1294'te yaklaşık 23,5 milyon km²'lik bir alana yayılıyordu. Pasifik'ten Doğu Avrupa'ya uzanan bu imparatorluk, 1294'te Kubilay Han'ın ölümüyle dört hanlığa (Altın Orda, Çağatay, İlhanlı, Yuan) bölündü. Madde, fetihleri, yönetim yapısını ve Moğolların Anadolu, Bağdat ve Çin üzerindeki etkisini anlatır; ölü sayıları ve nedenler konusunda kaynakların ayrıştığı yerleri de gösterir (Abbasî tarafı için bkz. Abbasi Halifeliği).

Kaynaklar: [2] [1]

Temüçin'den Cengiz Han'a

Wikipedia'ya göre Temüçin'in doğum yılı tartışmalıdır: tarihçiler 1155, 1162 ya da 1167 der ve çoğu tarihçinin kabul ettiği yıl 1162'dir. Babası Yesügey, Tatarlar tarafından zehirlendi. Temüçin, Camuka ve Toğrul'la (Ong Han) ittifak kurup Merkitleri yenerek eşi Börte'yi geri aldı; sonra bu müttefiklerle çatışıp Tatarları ve Naymanları da yenerek 1204'e gelindiğinde bozkırın tek hâkimi oldu. 1206 kurultayında Cengiz Han unvanını aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi, uzun mücadelelerden sonra bütün Moğol aşiretlerini tek bir devlet çatısı altında topladığını yazar.

Kaynaklar: [3] [1]

Ordu Örgütü

Wikipedia'ya göre Cengiz Han ordusunu onlu sisteme göre düzenledi: minkan (1.000), cagun (100) ve arban (10) birimleri; on beş ile yetmiş yaş arasındaki her erkek bu birimlere askere alındı. Baljuna Antlaşması'nda ona bağlılık yemini eden kişiler dokuz farklı kabileden, Hristiyanlar, Müslümanlar ve Budistlerle birlikte çok karışık bir grup oluşturuyordu. Bu, Moğol yönetiminin baştan itibaren kabile bağlarını aşan bir kadro anlayışına dayandığını gösterir.

Kaynaklar: [3]

Harezm Seferi (1219–1221)

Wikipedia'ya göre Cengiz Han 1219'da, elçilerinin idam edilmesi üzerine Harezmşahlar Devleti'ne saldırdı ve sefer devleti yıktı (1219–1221). TDV, bu seferin Orta Asya ve Orta Doğu'da yıkıcı sonuçlar doğurduğunu, Buhara ve Semerkant gibi şehirlerin Moğolların eline geçtiğini ve İslam tarihinde eşi görülmemiş bir tahribat olarak nitelendiğini yazar.

Kaynaklar: [3] [1]

Cengiz Han'ın Ölümü

Cengiz Han, Wikipedia'ya göre 18 ya da 25 Ağustos 1227'de, isyan eden Batı Xia'yı bastırırken öldü; ölüm nedeni belirsizdir ve mezarının yeri bilinmemektedir. Ölümünden sonra Ögeday Han (1229–1241), Güyük Han (1246–1248), Möngke Han (1251–1259) ve Kubilay Han (1260–1294) sırasıyla hüküm sürdü.

Kaynaklar: [3] [2]

Avrupa'ya Seferler (1236–1242)

Wikipedia'ya göre Moğol seferleri 1236–1242 arasında Kiev Rusyası, Polonya, Macaristan, Hırvatistan, Almanya, Bohemya, Avusturya, Bulgaristan ve Balkanlar'ı hedef aldı. Kiev kuşatması 6 Aralık 1240'ta yaşandı; Legnica (9 Nisan 1241) ve Mohi (11 Nisan 1241) muharebeleri Orta Avrupa'yı vurdu. Ögeday Han 11 Aralık 1241'de öldü ve 1242 ortasında Moğollar Orta Avrupa'dan tamamen çekildi. Çekilme nedeni aşağıdaki tartışma bölümünde ele alınmıştır.

Kaynaklar: [2] [4]

Anadolu: Kösedağ (1243)

Wikipedia'ya göre Kösedağ Muharebesi 26 Haziran 1243'te Selçuklu Sultanı II. Keyhüsrev ile Moğol komutanı Baycu Noyan arasında yapıldı; kaynak Selçuklu ordusunu yaklaşık 80.000, Moğol ordusunu Gürcü ve Ermeni yardımcılarla birlikte yaklaşık 30.000 kişi olarak verir. Sonuç kesin bir Moğol zaferi oldu. Rum Selçuklu Devleti bir vasal krallığa indirildi, Moğol denetçi yerleştirildi ve yıllık ödemeler öngörüldü; topraklar sonradan İlhanlı Devleti'ne katıldı. Kaynak, zaferin Rum'un özellikle Türkmenler üzerindeki otoritesini zayıflattığını da belirtir. İlhanlı Devleti maddesine göre Anadolu, devlet gelirlerinin dörtte birini sağlar hâle geldi.

Kaynaklar: [5] [9]

Bağdat'ın Düşüşü (1258)

Wikipedia'ya göre Bağdat kuşatması 29/30 Ocak–10 Şubat 1258 arasında 13 gün sürdü. Moğol ordusunun büyüklüğü 138.000 ile 300.000 arasında tahmin edilir (Ermeni, Gürcü, Çin ve başka yardımcı birlikler dâhil); şehri yaklaşık 50.000 kişilik bir garnizon savunuyordu. Halife el-Müstasım 10 Şubat'ta teslim oldu, 20 Şubat'ta ailesi ve sarayıyla birlikte idam edildi. Moğol kuvvetleri arasında Ermeni tabileri, Gürcü birlikleri, Selçuklu yardımcıları ve Guo Kan komutasında Çinli mühendisler vardı. Kaynağa göre kuşatma 500 yıllık Abbasî Halifeliği'nin siyasi otoritesine son verdi; ancak modern tarihçiler bunun İslam Altın Çağı'nın gerilemesine tek başına yol açtığı yönündeki basit anlatımı reddeder (bkz. Abbasi Halifeliği).

Kaynaklar: [6]

Ayn Câlût (1260)

Wikipedia'ya göre Ayn Câlût Muharebesi 3 Eylül 1260'ta Kutuz ve Baybars komutasındaki Memlük ordusu ile Kitbuka Noyan komutasındaki Moğol birlikleri arasında yapıldı; Memlük kuvveti 15.000–20.000, Moğol kuvveti 10.000–20.000 olarak tahmin edilir (çağdaş kroniker el-Yunînî 100.000 demiştir, ki bu büyük olasılıkla abartılıdır). Savaş, Moğol ilerleyişinin ilk büyük durdurulması sayılır. Kaynak, Möngke Han'ın 1259'da öldüğünü, Hülagü'nün veraset kurultayı için kuvvetlerinin çoğunu Moğolistan'a çektiğini ve Kitbuka'nın komutasında yalnızca bir tümen bıraktığını yazar.

Kaynaklar: [7]

Yuan Hanedanı

Wikipedia'ya göre Kubilay Han 5 Kasım 1271'de “Büyük Yuan”ı ilan etti; hanedan 1368'e kadar sürdü. Başkent Hanbalık (Dadu, bugünkü Pekin), yazlık başkent Shangdu'ydu. Song Hanedanı'nın son yenilgisi 1279 Yamen Muharebesi'nde yaşandı ve Çin üç yüzyıl sonra ilk kez Moğol yönetiminde birleşti. Toplum dört sınıfa ayrılmıştı; Han Çinlileri alt sıralarda, eski Song tebaası olan Güney Çinliler dördüncü sınıfta yer aldı. Hanedan jiaochao adlı banknotlar çıkardı ve Büyük Kanal'ı güneyden başkente doğru uzattı. Japonya'ya iki sefer (1274, 1281) ve Java seferi başarısız oldu. 1368'de Ming güçleri Dadu'yu ele geçirdi; Moğol kalıntıları Kuzey Yuan olarak sürdü.

Kaynaklar: [8]

İlhanlılar ve Gazan Han

Wikipedia'ya göre Hülagü'nün kurduğu İlhanlı Devleti 1256–1335 arasında var oldu; yönetim merkezleri Meraga (1258–1265), Tebriz (1265–1307) ve Sultaniye (1306–1335) idi. Gazan Han 1295'te Nevruz'un etkisiyle Müslüman olup İslam'ı devlet dini yaptı ve vergi ile idari yapıda reformlar uyguladı; TDV, bu reformların İslam ve İran yönetim geleneklerini birleştirdiğini yazar. Batı Avrupa sarayları Haçlı Seferleri döneminde İlhanlılarla ittifak arayışına girdi, ancak resmî bir ittifak hiç kurulmadı. Ebu Said Bahadır Han'ın 1335'teki ölümüyle İlhanlı hâkimiyeti sona erdi ve devlet Celayirliler ile Muzafferiler gibi halef devletlere bölündü.

Kaynaklar: [9] [1]

Pax Mongolica, Yam ve Ticaret

Wikipedia'ya göre “Pax Mongolica”, Moğol fetihlerinin istikrar sağlayıcı etkilerini anlatan tarihyazımsal bir terimdir. Yam adı verilen posta-nakil sistemi Ögeday Han tarafından 1234'te başlatıldı ve 25–30 millik aralıklarla, at ve yem sağlayan istasyonlara dayanıyordu. İpek Yolu'nda karavanlar Çin ipeği, biber, zencefil, tarçın ve muskat getirdi; Avrupalılar gümüş, ince kumaş, at ve keten gönderdi. Kaynağa göre barut, kâğıt yapımı ve matbaa yöntemleri de batıya ulaştı; Marco Polo'nun seyahati bu dönemin örneği olarak anılır.

Kaynaklar: [10]

Dört Hanlığa Bölünme

Wikipedia'ya göre Kubilay'ın 1294'teki ölümüyle imparatorluk dört hanlığa bölündü: Altın Orda, Çağatay Hanlığı, İlhanlı Devleti ve Yuan Hanedanı. Yuan'ın 1368'de Ming güçlerince Dadu'nun alınmasıyla sona ermesi, Moğol egemenliğinin Çin'deki bitişiydi; diğer hanlıklar farklı tarihlerde dağıldı.

Kaynaklar: [2]

Tartışma: Bağdat'ta Kaç Kişi Öldü?

Kuşatmadaki ölü sayısı kaynaklarda keskin biçimde ayrışır. Wikipedia'ya göre Hülagü'nün kendisi 200.000 ölü olduğunu iddia etti; Müslüman kaynaklar 800.000 ile 2.000.000 arasında rakamlar verir. Bilim insanları sonraki salgınların rakamları şişirmiş olabileceğini, hatta Kara Veba'dan önceki bir veba olasılığını öne sürer. Kaynak ayrıca, sonraki yazarların kitapların Dicle'ye atılıp nehrin karardığına dair anlatılarına karşın, Michal Biran'ın büyük kütüphanelerin kuşatmadan iki yıl içinde yeniden öğretime açıldığını belgelediğini yazar. Bu maddede tek bir rakam seçilmemiştir.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Moğollar Avrupa'dan Neden Çekildi?

Wikipedia, çekilme için rekabet eden üç açıklama sunar. Birincisi veraset kuramıdır: Büyük Han'ın Aralık 1241'de ölmesi üzerine prensler yeni han seçmek için Moğolistan'a döndü. Ancak bir kaynağa göre Moğollar Ögeday'ın ölümünden haberdar bile değildi. İkincisi çevresel etkenlerdir: iklim verileri 1242'ye kadar sıcak ve kuru yazlara, sonra soğuk ve ıslak bir iklime geçildiğini ve bunun süvari için elverişsiz bataklık arazi oluşturduğunu gösterir. Üçüncüsü lojistik yüktür: pahalı kuşatmalar, kayıplar, tükenen meralar. Kaynaklar arasındaki bu ayrışma çözülmemiştir.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Ayn Câlût Bir Dönüm Noktası mıydı?

Wikipedia'ya göre tarihçiler Ayn Câlût'un kesin bir dönüm noktası mı yoksa Moğol ilerleyişinin geçici bir engellenmesi mi olduğu konusunda ayrışır. Kaynak, Möngke'nin ölümü ve Hülagü'nün geri çekilmesi kadar, Altın Orda'dan Müslüman Berke Han'ın Hülagü'nün Abbasî Halifeliği'ni yıkmasına karşı çıkması ve sonradan Hülagü'nün dikkatini dağıtan akınlar başlatmasının da payı olduğunu yazar. Bu nedenle Memlük zaferi tek başına bir açıklama değildir.

Kaynaklar: [7]

Tartışma: Pax Mongolica ve Kara Veba

Pax Mongolica'nın ticaret ve teknoloji aktarımını kolaylaştırdığı kaynaklarda ortaktır. Wikipedia ayrıca, tarihçi William McNeill'in vebanın 1252'deki Tibet seferinde yer kemirgenlerinden Moğol askerlerine geçtiğini ve ticaret yollarıyla yayıldığını öne sürdüğünü belirtir. Aynı kaynak “Pax Mongolica”nın bir tarihyazımı terimi olduğunu ve dönemin Kara Veba'nın ortaya çıkışıyla sona erdiğini yazar. Yani ticaret ağının hem bilgi ve mal hem de hastalık taşıdığı ileri sürülür; bu, kaynağın aktardığı bir hipotezdir ve kesin bir hüküm değildir.

Kaynaklar: [10]

Bugüne Mirası

Moğol İmparatorluğu'nun mirası tartışmalıdır: Wikipedia ve TDV, fetihlerin Orta Asya ve Orta Doğu'da yıkıcı sonuçlar doğurduğunu, ama aynı zamanda Doğu–Batı ticaretini ve kültür alışverişini kolaylaştırdığını yazar. Anadolu için Kösedağ (1243), Selçuklu otoritesinin çözülmesinde belirleyici bir dönüm noktasıdır (bkz. Büyük Selçuklu Devleti).

Kaynaklar: [1] [5]

Önemli Hanlar

• Cengiz Han1206–1227

  1206 kurultayında Cengiz Han unvanını aldı; 18 ya da 25 Ağustos 1227'de öldü.

• Ögeday Han1229–1241

  Yam posta sistemini 1234'te başlattı; 11 Aralık 1241'de öldü.

• Möngke Han1251–1259

  1259'daki ölümü, Hülagü'nün geri çekilmesine yol açtı.

• Kubilay Han1260–1294

  5 Kasım 1271'de “Büyük Yuan”ı ilan etti; 1279'da Song'u yendi.

• Hülagü Hanİlhanlı Devleti, 1256–

  1258'de Bağdat'ı aldı ve İlhanlı Devleti'ni kurdu.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 3 Eylül 1260

  Ayn Câlût Muharebesi.

• 5 Kasım 1271

  Kubilay Han “Büyük Yuan”ı ilan etti.

• 6 Aralık 1240

  Kiev kuşatması.

• 9–11 Nisan 1241

  Legnica ve Mohi muharebeleri.

• 18/25 Ağustos 1227

  Cengiz Han öldü.

• 26 Haziran 1243

  Kösedağ Muharebesi.

• 29/30 Ocak–10 Şubat 1258

  Bağdat kuşatması.

• 1206

  Kurultayda Temüçin “Cengiz Han” ilan edildi.

• 1219–1221

  Harezm seferi.

• 1229

  Ögeday Han tahta çıktı.

• 1279

  Yamen Muharebesi; Song'un sonu.

• 1294

  Kubilay öldü; imparatorluk dört hanlığa bölündü.

• 1295

  Gazan Han İslam'ı İlhanlı Devleti'nin resmî dini yaptı.

• 1335

  İlhanlı hâkimiyeti sona erdi.

• 1368

  Ming güçleri Dadu'yu aldı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Moğollar

   Moğolların kökeni, Cengiz Han'ın birleştirmesi, Harezm seferi, Gazan Han.

2. Wikipedia — Mongol Empire (üçüncül kaynak)

   Kuruluş, hanlar, bölünme. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Genghis Khan (üçüncül kaynak)

   Temüçin'in yaşamı, ordu örgütü, ölümü, Gizli Tarih. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Mongol invasion of Europe (üçüncül kaynak)

   1236–1242 seferleri ve çekilme nedenleri. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Battle of Köse Dağ (üçüncül kaynak)

   1243 muharebesi ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Siege of Baghdad (1258) (üçüncül kaynak)

   Bağdat kuşatması, ölü sayısı tartışması. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Battle of Ain Jalut (üçüncül kaynak)

   1260 muharebesi ve tartışması. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Yuan dynasty (üçüncül kaynak)

   Kubilay'ın Yuan'ı ve Çin'in fethi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Ilkhanate (üçüncül kaynak)

   İlhanlı Devleti, Gazan Han ve dağılma. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Pax Mongolica (üçüncül kaynak)

    Yam sistemi, ticaret ve Kara Veba tartışması. Üçüncül kaynaktır.