Tang Hanedanı

Genel Bakış

Tang Hanedanı, Wikipedia'ya göre 618'de Sui Hanedanı'nın çöküşünün ardından İmparator Gaozu (Li Yuan) tarafından kuruldu ve 907'ye kadar sürdü. 7. ve 8. yüzyıl sayımları imparatorluğun nüfusunu yaklaşık 50 milyon, hanedanın sonunda ise tahminen 80 milyon olarak verir. Başkent Chang'an (bugünkü Xi'an), 618–690 ve 705–904 arasında başkent oldu. Dönem, Çin'de hukuk ve yönetim, şiir, Budizm ve İpek Yolu ticaretinin öne çıktığı bir çağ olarak anılır; aynı zamanda Türk kağanlıkları, Tibet ve Abbasîler ile ilişkileri bakımından Türk tarihiyle de kesişir (önceki dönem için bkz. Han Hanedanı).

Kaynaklar: [1]

Kuruluş ve Taizong

Wikipedia'ya göre Taizong (626–649) tahta 626'daki Xuanwu Kapısı Olayı'yla, kardeşlerini öldürerek çıktı. Saltanatının başlıca başarısı Doğu Türk Kağanlığı'nı yenmek ve Türklerce kağan olarak kabul edilmek olarak aktarılır. Taizong dönemiyle birlikte Tang, kuruluş yıllarından sonra sağlamlaşan bir devlet düzenine kavuştu.

Kaynaklar: [1]

Tang ve Türk Kağanlıkları

Wikipedia'nın Doğu Türk Kağanlığı maddesine göre Tang 630'da Doğu Türk Kağanlığı'nı yıktı; altı ordunun 1.200 km'lik bir cephede saldırdığı seferde son bağımsız hükümdar İlig Kağan yakalandı. Taizong, Aşina hanedanını Ordos Bölgesi'ne yerleştirdi; sonra Sarı Nehir ile Gobi arasına, tampon bir devlet olarak taşıdı. Kaynak, Türk gücünün İkinci Türk Kağanlığı (682–744) ile yeniden kurulduğunu ve Orhun Yazıtları'na birçok kez atıf yapıldığını belirtir. Bu ilişki, Tang tarihinin Türk tarihiyle en doğrudan kesiştiği noktadır.

Kaynaklar: [2] [1]

Hukuk, Yönetim ve Sınavlar

Wikipedia'ya göre Tang 653'te hukuk kanununu kurdu ve bu kanun Vietnam, Kore ve Japonya'ya örnek oldu. Kuzey Wei'den gelen eşit toprak sistemi bazı değişikliklerle sürdürüldü; devlet memur yetiştirmek için kraliyet sınavı sistemini korudu.

Kaynaklar: [1]

Wu Zetian ve Zhou Ara Dönemi

Wu Zetian, Wikipedia'ya göre 690'da yeni bir Zhou hanedanı ilan ederek Çin tarihinin tek tartışmasız kadın hükümdarı oldu; on beş yıl iktidarda kaldı. Memur sistemini liyakat esasına göre yeniden düzenledi, yalnızca yetenek temelli saray ve askerî sınavlar kurdu ve alçakgönüllü kökenlerden yetenekli görevliler buldu. Budizm'i Taoculuğun üstüne çıkardı, tapınaklar inşa etti ve üst düzey keşişlere dük unvanı verdi. 22 Şubat 705'te tahttan feragate zorlandı; Tang 3 Mart'ta resmen yeniden kuruldu ve Wu Zetian 16 Aralık 705'te seksen bir yaşında öldü. Ayrıntılı yaşamı sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [3] [1]

Xuanzong Dönemi (712–756)

Wikipedia, Xuanzong'un 712–756 saltanatını ekonomik refahın ve rahat yaşamın “altın çağı” olarak niteler. Bu dönem, 755'te patlak veren ve refahı yıkan büyük isyanla sona erdi.

Kaynaklar: [1]

Chang'an

Wikipedia'ya göre Tang Chang'an'ı yaklaşık 78 km²'lik bir alanı kaplıyor ve surları yaklaşık 8 km × 9,7 km uzunluğundaydı; surların içindeki nüfus 800.000–1.000.000 arasında, şehir ve yakın çevresiyle yaklaşık 2.000.000 kişi olarak tahmin edilir. Şehir, sekiz cadde ve 160 surlu mahalleden oluşan bir ızgara düzenine sahipti; Doğu ve Batı pazarları ticaret merkeziydi. Sogdlular, Persler ve Hindistan, Arap Yarımadası, İran platosu ve Doğu Afrika kıyısından gelen insanlar burada yaşadı. Şehirde en az beş ya da altı Zerdüşt tapınağı, Budist manastırları, Doğu Kilisesi (Nasturi) topluluğu (taş yazıtlarla belgelenir) ve yaklaşık 742'de kurulan Büyük Cami vardı. Savaş ağası Zhu Wen 904'te başkenti Luoyang'a taşıyınca Chang'an'ın önemi geri dönülmez biçimde kayboldu.

Kaynaklar: [4]

An Lushan İsyanı (755–763)

Wikipedia'ya göre isyan 16 Aralık 755'ten 17 Şubat 763'e kadar sürdü. Sogd–Türk kökenli, muhtemelen Kıtan ataları da olan General An Lushan bir bölge askerî valisiydi. Luoyang 18 Ocak 756'da, Chang'an ise İmparator Xuanzong'un Sichuan'a kaçmasının ardından Temmuz 756'da düştü. Yerine geçen Suzong, Uygur Kağanlığı'ndan ve Abbasî halifeliğinden yaklaşık 3.000 Arap paralı askerden destek alarak 757 sonlarında iki başkenti geri aldı. Kaynağa göre isyan merkezî Tang otoritesini kalıcı biçimde zayıflattı; bölgesel askerî valiler (jiedushi) yarı bağımsız bir güç kazandı ve bu, sonradan Beş Hanedan ve On Krallık dönemine giden parçalanmaya katkıda bulundu. Asker sayısı ve Yang Guifei'nin sonu sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [5]

Uygur Kağanlığı ile İttifak

Wikipedia'ya göre Uygur Kağanlığı 744–840 arasında var oldu; Kutluğ Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu, oğlu Bayançur Han (747–759) genişletti; başkenti eski Göktürk merkezi üzerinde kurulan Ordu-Balık'tı. 757'de yaklaşık 4.000 Uygur atlısı Tang'ın Chang'an ve Luoyang'ı geri almasına yardım etti; Tang bunun karşılığında 20.000 top ipek ödedi ve at ticaretinde at başına 40 top ipek fiyatı belirledi. İttifak evlilikle pekiştirildi: Bayançur Ninguo Prensesi ile evlendi, bir Uygur prensesi de bir Tang prensiyle evlendirildi. Bögü Kağan 762'de savaş seferleri sırasında Maniheizm'e geçti ve din devlet dini oldu. Kağanlık 840'ta, rakip bir Uygur veziri tarafından davet edilen 80.000 atlılık Yenisey Kırgızları'nın Ordu-Balık'ı yıkmasıyla çöktü; Uygurlar güneye göç ederek Gançou Uygur Krallığı ve Koço Krallığı gibi halef devletler kurdu.

Kaynaklar: [6]

Tibet İmparatorluğu ile İlişkiler

Wikipedia'nın Tibet İmparatorluğu maddesine göre imparatorluk 618–842/848 arasında var oldu ve doruk noktasında doğuda Chang'an'a, batıda bugünkü Afganistan'ın ötesine, güneyde Hindistan'a ve Bengal Körfezi'ne uzanıyordu. Prenses Wencheng, 640'ta Songtsen Gampo ile evlenmek üzere Çin'den ayrıldı ve bir yıl sonra vardı; bu Tang–Tibet evlilik ittifakının sembolüdür. 763'te Tibet kuvvetleri, Tang'ın iç krizi sırasında Chang'an'ı kısa süre işgal etti. 821–822 tarihli antlaşmanın iki dilli metni Lhasa'daki Jokhang Tapınağı'nın dışındaki bir taş sütunda yazılıdır. İmparatorluk 842'de Langdarma'nın öldürülmesiyle çöktü.

Kaynaklar: [7]

Talas (751)

Wikipedia'ya göre Talas Muharebesi Temmuz 751'de Talas Nehri yakınında, Tang komutanı Gao Xianzhi ile Abbasî komutanı Ziyad b. Salih arasında yapıldı. Nedeni Orta Asya'daki çıkar çatışmasıydı: Şaş kralı Fergana'ya saldırdı, Fergana hükümdarı Çin'den yardım istedi, Şaş ise Abbasîlerle ittifak yaptı. Tang ordusunun üçte ikisini oluşturan Karluklar savaşın beşinci gününde taraf değiştirip Çinlilere arkadan saldırdı; Abbasî kuvvetleri de önden saldırdı. Kaynağa göre tahmini 10.000–20.000 Çinli askerden 2.000'den azı kurtuldu; Arap kaynakları 45.000–50.000 Çinlinin öldüğünü ve 20.000–25.000'inin esir alındığını iddia eder.

Kaynaklar: [8]

Budizm ve 845 Zulmü

Wikipedia'ya göre Budizm Tang döneminde, manastırların çok zengin ve güçlü olduğu 8.–9. yüzyılda zirvesine ulaştı; Xuanzang'ın hac yolculuğu (629–645) ve sonraki çeviri faaliyeti bu çağın örneğidir. İmparator Wuzong'un 845'teki büyük Budist karşıtı zulmü ise, kaynağa göre birçok manastırın yıkılmasına ve dinin Çin'deki etkisinin büyük ölçüde azalmasına yol açtı. Nedenler arasında Budist kurumların serveti, Budist faaliyetlerin temel toplumsal üretim üzerindeki olumsuz etkisi, Wuzong'un kişisel Taoculuk bağlılığı ve Budizm'in “yabancı” sayılması sayılır. Zulme rağmen Chan Budizmi Çin Budizminin en büyük mezhebi oldu.

Kaynaklar: [9]

Şiir

Wikipedia'ya göre 1705'te derlenen “Tam Tang Şiirleri” 2.200'den fazla şairin 48.900'den fazla şiirini içerir. Li Bai (701–762) ve Du Fu (712–770) dönemin en tanınan iki şairi olarak birlikte anılır. Kaynak, şiir bilgisinin memur sınavları için gerekli olduğunu, ancak sanatın kuramsal olarak herkese açık olduğunu, bunun da geniş bir şiir kaydına yol açtığını yazar. Tang şiiri sık sık Çin şiirinin altın çağı sayılır; “Üç Yüz Tang Şiiri” seçkisi modern eğitimli Çinlilere Tang şiirini tanıtmıştır.

Kaynaklar: [10]

Son Yıllar (874–907)

Wikipedia'ya göre Huang Chao İsyanı 874–884 arasında sürdü. Hanedan 907'de Zhu Wen'in İmparator Ai'yi tahttan indirip Geç Liang'ı kurmasıyla sona erdi. Sonraki dönem Beş Hanedan ve On Krallık olarak anılır.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Talas Bir Dönüm Noktası mıydı?

Wikipedia'ya göre Talas'ın önemi kaynaklarda keskin biçimde ayrışır: bazı bilim insanları onu Çin'in Maveraünnehir'deki etkisini bitiren belirleyici bir savaş sayar, diğerleri ise önemsiz bir “sınır çatışması”ndan başka bir şey görmez. Karluk birliklerinin nasıl davrandığı da tartışmalıdır: kaynak, Karlukların taraf değiştirip değiştirmediğini ya da baştan Abbasî müttefiki olup olmadığını çözülmemiş bir soru olarak sunar. Bu nedenle bu maddede Talas'ın sonuçları hakkında hüküm verilmemiştir.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: Kâğıt Talas'ta mı Yayıldı?

Popüler anlatı, Çinli esirlerin Semerkant'a kâğıt yapımını götürdüğünü söyler. Wikipedia bunun “birçok bulgu tarafından tartışıldığını”, çünkü Orta Asya'da kâğıt parçalarının 751'den yüzyıllar önce bulunduğunu yazar. Bu yüzden kâğıdın Batı'ya Talas esirleriyle geçtiği anlatısı olguya değil, yaygın bir efsaneye yaslanır; kâğıdın yayılışı konusunda ayrıntılar için bkz. Han Hanedanı maddesindeki Cai Lun tartışması.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: Nüfus Gerçekten 36 Milyon Azaldı mı?

Wikipedia'ya göre sayım verileri 755'te 52,9 milyondan 764'te 16,9 milyona, yani yaklaşık 36 milyon kişilik bir düşüşe işaret eder. Ancak bilim insanları bunun gerçek ölümleri mi yoksa idari çöküşün ve sayım yönteminin değişmesinin bir yansıması mı olduğunu tartışır. Bu nedenle rakam “36 milyon ölü” olarak değil, “sayım kayıtlarındaki düşüş” olarak okunmalıdır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Wu Zetian ve Önyargılı Kaynaklar

Wikipedia'ya göre geleneksel Konfüçyüsçü tarihçiler Wu Zetian'a karşı önyargılıydı; kendi kızını öldürdüğü gibi suçlamalar, ölümünden 400 yıl sonra ortaya çıktı. Buna karşın Sima Guang gibi tarihçiler onun idari yeteneğini ve “iyi muhakemesini” kabul etti. Dolayısıyla Wu'nun sert tasfiyeleri ile idari başarıları birlikte anılmalı, ancak sonraki yüzyıllarda türeyen suçlamalar kaynak eleştirisine tabi tutulmalıdır.

Kaynaklar: [3]

Bugüne Mirası

Tang hukuk kanunu Vietnam, Kore ve Japonya'ya örnek oldu; Chang'an, İpek Yolu'ndaki kozmopolit kimliğiyle bilinir. Tang şiiri Çin'de bugün de eğitimin parçasıdır (Wikipedia). Hanedanın çöküşünü izleyen dönem ve Moğol yönetimi için bkz. Moğol İmparatorluğu.

Kaynaklar: [1] [10]

Önemli İsimler

• Li Yuan (Gaozu)618

  Sui'nin çöküşünden sonra Tang'ı kurdu.

• Taizong626–649

  Doğu Türk Kağanlığı'nı yendi; Türklerce kağan olarak kabul edildi.

• Wu Zetian690–705

  Çin'in tek tartışmasız kadın hükümdarı; Zhou hanedanını kurdu.

• Xuanzong712–756

  Refah dönemini yönetti; An Lushan İsyanı sırasında Sichuan'a kaçtı.

• An Lushan755–763

  Sogd–Türk kökenli askerî vali; isyanı Tang'ı köklü biçimde sarstı.

• Li Bai ve Du Fu701–762 / 712–770

  Tang şiirinin iki en tanınan adı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 11 Mayıs 868

  Elmas Sutra'nın basılı nüshası.

• 16 Aralık 755

  An Lushan İsyanı başladı.

• 618

  Li Yuan (Gaozu) Tang'ı kurdu.

• 626

  Xuanwu Kapısı Olayı; Taizong tahta çıktı.

• 630

  Tang Doğu Türk Kağanlığı'nı yıktı.

• 641

  Prenses Wencheng Tibet'e vardı.

• 653

  Tang hukuk kanunu.

• 690–705

  Wu Zetian'ın Zhou hanedanı.

• 712–756

  Xuanzong dönemi.

• 742 dolayı

  Chang'an'da Büyük Cami.

• Temmuz 751

  Talas Muharebesi.

• 757

  Uygur ve Arap yardımıyla başkentler geri alındı.

• 840

  Uygur Kağanlığı Yenisey Kırgızları'nca yıkıldı.

• 845

  Wuzong'un Budist karşıtı zulmü.

• 874–884

  Huang Chao İsyanı.

• 907

  Zhu Wen Tang'ı sona erdirdi.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Tang dynasty (üçüncül kaynak)

   Kronoloji, nüfus, Taizong, Wu Zetian, Xuanzong, sonun gelişi. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Eastern Tujue (Doğu Türk Kağanlığı) (üçüncül kaynak)

   630 fethi ve Türk gücünün yeniden doğuşu. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Wu Zetian (üçüncül kaynak)

   Wu Zetian'ın yaşamı, saltanatı ve tarihyazımı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Chang'an (üçüncül kaynak)

   Tang Chang'an'ının boyutu, nüfusu ve dinî çeşitliliği. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — An Lushan Rebellion (üçüncül kaynak)

   755–763 isyanı ve nüfus verileri. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Uyghur Khaganate (üçüncül kaynak)

   Uygur Kağanlığı ve Tang ile ilişkileri. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Tibetan Empire (üçüncül kaynak)

   Tang–Tibet ilişkileri. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Battle of Talas (üçüncül kaynak)

   751 muharebesi ve tartışmaları. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Buddhism in China (üçüncül kaynak)

   Tang Budizmi ve 845 zulmü. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Tang poetry (üçüncül kaynak)

    Tam Tang Şiirleri ve Li Bai ile Du Fu. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Diamond Sutra (üçüncül kaynak)

    868 tarihli basılı nüsha. Üçüncül kaynaktır.