İslam

Genel Bakış

İslam, Hz. Muhammed'e (bkz. Hz. Muhammed) MS 610'dan itibaren, ölümüne kadar yaklaşık yirmi üç yıl boyunca indirildiğine inanılan Kur'an vahiyleri üzerine kurulu, tek tanrı (Allah) inancına ve önceki İbrahimî peygamberlerin (İbrahim, Musa, İsa) mirasının tamamlanması iddiasına dayanan bir dindir; Pew Araştırma Merkezi'ne göre 2020'de dünyada 1,84 milyar Müslüman vardı (dünya nüfusunun yüzde 25,6'sı) ve Müslümanlar 2010–2020 arasında en hızlı büyüyen dinî grup oldu; bugün dünya nüfusunun yaklaşık dörtte birini oluşturan, Endonezya'dan Fas'a, Nijerya'dan Kazakistan'a uzanan devasa ve kültürel açıdan son derece çeşitli bir coğrafyada yaşanan bir inanç sistemidir.

Kaynaklar: [1]

Vahyin İnişi ve Mekke Dönemi

Hz. Muhammed, 610'da Mekke yakınlarındaki Hira Mağarası'nda meleği Cebrail aracılığıyla ilk vahyi aldığına inanılır; bu andan itibaren on üç yıl süren Mekke dönemi, öncelikle Allah'ın birliği (tevhid), ahiret ve toplumsal adalet temalarına odaklanan vahiylerle şekillendi. Mekkeli seçkinlerin artan düşmanlığı, 622'de Medine'ye göçle (Hicret) sonuçlandı -bu tarih, İslam takviminin (Hicri takvim) başlangıcı olarak kabul edilir.

Kaynaklar:

Medine Dönemi ve Devletin Kuruluşu

Medine'de Hz. Muhammed, hem dini bir önder hem siyasi-askeri bir devlet başkanı olarak, farklı kabile ve dinlerden (Müslüman, Yahudi, putperest) toplulukları "Medine Sözleşmesi" adı verilen bir belgeyle tek bir siyasi topluluk (ümmet) çatısı altında birleştirdi; bu dönemde inen vahiyler, aile hukuku, ticaret, savaş etiği ve toplumsal düzenle ilgili daha ayrıntılı hükümleri içerir.

Kaynaklar:

İslam'ın Beş Şartı

İnanç, "kelime-i şehadet" (Allah'ın birliğine ve Muhammed'in peygamberliğine tanıklık), günde beş vakit namaz, Ramazan ayında oruç, mali gücü olanlar için zekat (servetin belirli bir yüzdesinin yoksullara aktarılması) ve maddi gücü yetenler için ömürde bir kez Mekke'ye hac ziyareti olmak üzere "İslam'ın Beş Şartı" etrafında günlük ve yıllık pratiğe dökülür; bu şartlar, bireysel ibadeti toplumsal dayanışma ve disiplinle birleştiren bütüncül bir yaşam sistemi oluşturur.

Kaynaklar: [2]

Kur'an ve Vahyin Korunması

Kur'an, 114 sureden oluşan, Müslümanlarca değiştirilmeden ve harfi harfine korunduğuna inanılan ilahi vahiy metnidir; Hz. Muhammed'in vefatından kısa süre sonra Halife Ebu Bekir ve özellikle Halife Osman döneminde tek bir standart metin haline derlendi. Kur'an'ın Arapça'sının şiirsel ve retorik gücü, İslam dünyasında Arap dilbilimi, hat sanatı ve tefsir (yorum) geleneklerinin doğrudan kaynağını oluşturdu.

Kaynaklar: [3]

Kur'an'ın Derlenişi

Sünni gelenek, Halife Ebu Bekir'in Yemame Savaşı'nda (632–634) Kur'an'ı ezbere bilenlerin çoğu ölünce Zeyd b. Sabit'e yazılı parçaları ve ezberleri toplama görevi verdiğini anlatır; Wikipedia'ya göre Zeyd, “et-Tevbe Sûresi'nin son ayetini yalnızca Ebû Huzeyme el-Ensârî'de bulduğunu” aktarmıştır. Halife Osman ise yaklaşık MS 650'de bir kurul kurup Kureyş lehçesine dayanan standart nüshalar hazırlattı ve farklı nüshaların imhasını emretti; standart nüshalar başlıca İslam merkezlerine dağıtıldı. Bugün en yaygın kullanılan okuma biçimi olan Hafs rivayeti, 1924 Kahire baskısıyla standartlaştı.

Kaynaklar:

Sünnet, Hadis ve İslam Hukuku (Fıkıh)

Kur'an'ın yanı sıra Hz. Muhammed'in söz, davranış ve uygulamalarını (sünnet) kayda geçiren hadisler, İslam hukukunun (fıkıh) ikinci temel kaynağını oluşturur; hadislerin güvenilirliğini titizlikle inceleyen "hadis ilmi" (isnad zinciri analizi), İslam entelektüel tarihinin en gelişmiş metodolojik disiplinlerinden biri olarak gelişti. Dört büyük Sünni hukuk mezhebi -Hanefi, Şafi, Maliki, Hanbeli- Kur'an ve hadisleri farklı yöntemlerle (kıyas, icma, örf) yorumlayarak birbirinden ayrışan ama birbirini meşru gören hukuki ekoller oluşturdu.

Kaynaklar: [3]

Buhari ve Hadis İlmi

Wikipedia'ya göre Muhammed el-Buhari (ö. 870) “Sahih-i Buhari”yi Buhara'da yaklaşık 846'da (Hicri 232) tamamladı, ardından yaşamının son yirmi dört yılını başka şehirleri ve âlimleri ziyaret ederek küçük revizyonlar yapmakla geçirdi. Hadis sayısı kaynaklara göre değişir: editör Muhammed Fuad Abdülbaki'ye göre en yaygın rakam 7.563'tür, tekrarsız hadis sayısı ise 2.602 olarak verilir; bazı bilim insanları farklı toplam sayılar önerir. Eser, Müslümanlarca Kur'an'dan sonra “en güvenilir İslami metin” ve Kütüb-i Sitte'nin en önemli iki kitabından biri (Sahih-i Müslim ile birlikte) sayılır.

Kaynaklar: [4]

Sünni-Şii Ayrımı

Hz. Muhammed'in 632'deki vefatının ardından, ümmetin liderliğinin (halifelik) kim tarafından ve nasıl belirleneceği konusundaki anlaşmazlık, çoğunluğu oluşturan Sünni kol (dört halifenin -Ebu Bekir, Ömer, Osman, Ali- meşruiyetini kabul eden) ile Hz. Ali ve onun soyundan gelen imamların ilahi bir liderlik hakkına sahip olduğunu savunan Şii kol arasında kalıcı bir ayrılığa yol açtı; bu ayrım, 680'deki Kerbela Olayı'nda (Hz. Ali'nin oğlu Hüseyin'in şehit edilmesi) Şii kimliğinin merkezi bir travma ve anma ritüeline (Muharrem matemi) dönüştüğü bir aşamaya evrildi. Wikipedia'ya göre bugün Sünniler dünya Müslüman nüfusunun yaklaşık yüzde 85'ini, Şiiler yaklaşık yüzde 15'ini oluşturur (küresel tahminlerle 1,7–1,8 milyar Sünni, 285–300 milyon Şii); Şiiler İran'da (yüzde 90–95), Irak'ta ve Azerbaycan'da çoğunluktadır, Lübnan, Bahreyn ve Yemen'de önemli bir azınlıktır.

Kaynaklar: [5]

Tasavvuf (Sufizm)

İslam'ın içsel-mistik boyutu olan tasavvuf, Allah'a aşk ve içsel arınma yoluyla ulaşmayı önceleyen bir manevi gelenek olarak 8.-9. yüzyıllardan itibaren gelişti; Mevlana Celaleddin-i Rumi (bkz. Mevlana Celaleddin Rumi) gibi büyük Sufi şairler ve Mevlevilik, Nakşibendilik, Kadirilik gibi tarikatlar, İslam dünyasının farklı bölgelerinde -Anadolu'dan Hindistan'a, Batı Afrika'ya- halk dindarlığının ve İslam'ın yayılışının en etkili taşıyıcılarından biri oldu.

Kaynaklar:

Fetihler ve Coğrafi Yayılış

Hz. Muhammed'in vefatından sonraki bir asır içinde, Emevi (bkz. Raşidun ve Emevi Halifeliği) ve sonrasında Abbasi (bkz. Abbasi Halifeliği) halifelikleri döneminde İslam, İber Yarımadası'ndan (bkz. Endülüs Emevi Devleti) Orta Asya'ya, Kuzey Afrika'dan İndus Vadisi'ne kadar askeri fetihler, ticaret yolları ve Sufi misyonerlik faaliyetleriyle hızla yayıldı; bu yayılış, tek bir merkezi askeri kampanyadan çok, farklı bölgelerde farklı hızlarda ilerleyen, çoğunlukla yerel halkların gönüllü din değiştirmesiyle (özellikle Güneydoğu Asya ve Sahra-altı Afrika'da) gerçekleşen karmaşık bir süreçti.

Kaynaklar:

İslam'ın Altın Çağı

Geleneksel olarak 8. yüzyıldan (Abbasi halifesi Harun Reşid'in 786–809 saltanatı) 1258'de Moğolların Bağdat'ı yıkmasına, bazı bilim insanlarına göre 14.–15. yüzyıla kadar uzatılan bir dönemde, özellikle Bağdat'taki Abbasi halifeliği himayesinde, İslam dünyası matematik (cebir, trigonometri), tıp (İbn Sina'nın (bkz. İbn Sina (Avicenna)) el-Kanun fi't-Tıbb'ı), astronomi, optik ve felsefede (bkz. İslam Felsefesi) bir "Altın Çağ" yaşadı; Antik Yunan felsefesinin (Aristoteles, Platon) İslam dünyasındaki çevirileri ve yorumları, bu bilginin sonradan Endülüs üzerinden Avrupa Rönesansı'na aktarılmasının kritik kanalını oluşturdu. Wikipedia'ya göre Beytü'l-Hikme, Abbasi Halifesi el-Mansur tarafından 825'te Bağdat'ta kuruldu ve çeviri hareketine ayrılan kaynak, İngiltere'nin Tıbbi Araştırma Konseyi'nin yıllık bütçesinin yaklaşık iki katına denk sayıldı; Yunanca, Süryanice, Orta Farsça ve Sanskritçe eserler Arapçaya çevrildi. El-Harizmî cebire ve Hint-Arap rakamlarına, İbn el-Heysem optik bilimine ve deneysel yönteme öncülük etti; el-Bîrûnî Dünya'nın yarıçapını 6.339,6 km olarak hesapladı ki bu, modern ölçüme oldukça yakındır.

Kaynaklar: [6]

Osmanlı ve Türk-İslam Sentezi

İslam, 10.-11. yüzyıllardan itibaren Orta Asya'dan gelen Türk boylarının (Karahanlılar, Selçuklular, Osmanlılar) benimsemesiyle Türk kimliğinin merkezi bir bileşeni haline geldi; Osmanlı İmparatorluğu'nun (bkz. Osmanlı İmparatorluğu) 1517'de halifelik unvanını üstlenmesi, İslam dünyasının siyasi liderliğini yüzyıllarca Türk hanedanının elinde tuttu. Bu Türk-İslam sentezi, kendine özgü bir mimari (kubbeli cami mimarisi), hukuki (Mecelle, bkz. Mecelle ve Osmanlı Hukuk Modernleşmesi) ve edebi (Divan edebiyatı, bkz. Divan Edebiyatı) gelenek üretti -bu, İslam'ın tek bir "Arap" kültürüne indirgenemeyecek kadar çok katmanlı ve coğrafi olarak çeşitli bir medeniyet olduğunun en güçlü kanıtlarından biridir.

Kaynaklar:

İslam Sanatı ve Mimarisi

Figüratif tasvirden genellikle kaçınan İslam sanatı, geometrik desenler, bitkisel motifler (arabesk) ve hüsn-i hat (kaligrafi) üzerinden son derece sofistike bir estetik dil geliştirdi; Kurtuba Ulu Camii, Elhamra Sarayı, Kahire'deki Sultan Hasan Camii ve İstanbul'daki Süleymaniye ve Selimiye camileri (bkz. Mimar Sinan), bu mimari mirasın farklı bölgesel yorumlarını temsil eder.

Kaynaklar:

Modern Dönem ve Çağdaş Çeşitlilik

19.-20. yüzyıllarda Avrupa sömürgeciliğiyle karşılaşma, İslam dünyasında hem modernist reform hareketlerini (Muhammed Abduh gibi düşünürlerin öncülüğünde) hem de geleneği koruma odaklı tepkisel hareketleri doğurdu; bugün İslam, Endonezya'nın demokratik çoğulculuğundan Suudi Arabistan'ın muhafazakar yorumuna, Türkiye'nin laik-seküler devlet yapısı içindeki pratiğine kadar son derece geniş bir siyasi ve toplumsal uygulama yelpazesiyle yaşanıyor -bu çeşitlilik, dinin "monolitik" bir Batı klişesine indirgenemeyeceğini gösteren en güncel kanıttır.

Kaynaklar:

Tartışma: Kur'an'ın En Eski Nüshaları Ne Gösteriyor?

Wikipedia'ya göre San'a yazması, üst ve alt metin olmak üzere iki katmanlı bir palimpsesttir; radyokarbon tarihlemesi MS 578–669 aralığını verir. Üst metin standart Kur'an'ın sırasıyla örtüşür, alt metin ise farklı sure sıralaması ve varyantlar içerir. Birmingham yazması ise yüzde 95,4 güvenilirlikle MS 568–645 arasına tarihlenmiştir, ancak bilim insanları bu sonuçları tartışır. Batılı akademide “erken kanonlaşma” görüşünü savunan Fred Donner, 691 tarihli Kubbetü's-Sahre gibi 7. yüzyıl yazıtlarının erken derlemeyi desteklediğini öne sürer; “geç kanonlaşma” görüşünü savunmuş olan Patricia Crone ise sonradan bu görüşten vazgeçtiğini, Hz. Muhammed'in Kur'an'ın “tamamını ya da büyük bölümünü” söylediğinden şüphe etmenin güç olduğunu belirtmiştir. Bu madde, inanç iddiası (Kur'an'ın değişmeden korunduğu) ile akademik tarihleme tartışmasını ayrı ayrı aktarır.

Kaynaklar: [3]

Tartışma: Sünni-Şii Ayrımı Ne Zaman Kesinleşti?

Wikipedia'ya göre ayrılığın kökeni 632'deki halefiyet anlaşmazlığına dayanır: bir görüşe göre Hz. Muhammed, Gadîr-i Hum olayına atıfla Hz. Ali'yi halef atamıştı; diğer görüşe göre Hz. Muhammed bir halef atamadı ve liderlik seçimi Sakife'de topluluğa, oradan Ebu Bekir'e bırakıldı. Kaynak, 680'deki Kerbela Olayı'nın (Hz. Hüseyin'in Emevi güçlerince öldürülmesi) ayrılığı “kesinleştirdiğini” ve siyasi anlaşmazlığı daha derin bir dinî bölünmeye dönüştürdüğünü yazar. Yani ayrılığın kökeni 632'ye, kalıcı kimlik farkının pekişmesi ise 680'e tarihlenir; bu madde ikisini de ayrı olaylar olarak aktarır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: “Altın Çağ” Gerçekten 1258'de mi Bitti?

Wikipedia'ya göre “gerileme teorisi” akademide baskın bir çerçeve olsa da, bazı bilim insanları İslam kültürünün 1258'den çok daha önce yavaş bir gerilemeye girdiğini savunur; Mohamad Abdalla'ya göre gerileme teorisi “genel akademide tercih edilen paradigma” hâline gelmiştir, ama bu tek görüş değildir. Bazı bilim insanları dönemi Timurlu Rönesansı'nı ve barut imparatorluklarını kapsayacak biçimde 14.–16. yüzyıla kadar uzatır. Bu nedenle “Altın Çağ'ın 1258'de Bağdat'ın düşüşüyle sona erdiği” ifadesi, kaynaklara göre yaygın ama tartışmalı bir sınırlandırmadır.

Kaynaklar: [6]

Başlıca Mezhepler ve Ekoller

• Sünnilik~%85-90 takipçi

  Dört halifenin meşruiyetini kabul eden çoğunluk kolu; Hanefi, Şafi, Maliki, Hanbeli hukuk mezheplerine ayrılır.

• Şiilik~%10-13 takipçi

  Hz. Ali ve soyunun imametini merkeze alır; İran, Irak ve Azerbaycan'da çoğunluktadır, kendi içinde Caferi, İsmaili, Zeydi kollarına ayrılır.

• Tasavvuf (Sufizm)Mezhep-üstü manevi yol

  Mevlevilik, Nakşibendilik, Kadirilik gibi tarikatlarla İslam'ın içsel-mistik boyutunu temsil eder.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 610

  İlk vahiy (İslam inancına göre).

• 622

  Hicret; İslam takviminin başlangıcı.

• 632

  Hz. Muhammed'in vefatı; halefiyet anlaşmazlığının başlangıcı.

• 632–634

  Kur'an'ın Ebu Bekir döneminde ilk derlenişi.

• yaklaşık 650

  Osman döneminde Kur'an'ın standart nüshası.

• 680

  Kerbela Olayı; Sünni-Şii ayrılığının kesinleşmesi.

• 786–809

  Harun Reşid dönemi; Altın Çağ'ın başlangıcı sayılır.

• 825

  Beytü'l-Hikme kuruldu.

• 846

  Sahih-i Buhari'nin ilk hâli tamamlandı.

• 1258

  Moğolların Bağdat'ı yıkması; Altın Çağ'ın geleneksel sonu.

• 1517

  Osmanlı'nın Mısır'ı fethi ve halifelik iddiası.

• 1924

  Kahire baskısı; Hafs rivayeti standartlaştı.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Pew Araştırma Merkezi — How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020

   2020'de Müslüman sayısı ve payı.

2. Wikipedia — Five Pillars of Islam (üçüncül kaynak)

   Beş Şart'ın içeriği. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — History of the Quran (üçüncül kaynak)

   Kur'an'ın derlenişi, eski yazmalar ve tarihleme tartışması. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Sahih al-Bukhari (üçüncül kaynak)

   Buhari'nin hadis derlemesi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Shia–Sunni relations (üçüncül kaynak)

   Sünni-Şii ayrımının kökeni ve nüfus payları. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Islamic Golden Age (üçüncül kaynak)

   Altın Çağ'ın tarihlemesi ve gerileme tartışması. Üçüncül kaynaktır.