Genel Bakış
Hz. Muhammed, Wikipedia'ya göre yaklaşık 570'te Mekke'de Kureyş kabilesinin Haşimoğulları koluna doğdu ve 8 Haziran 632'de öldü; öldüğünde Arap Yarımadası'nın büyük bölümü İslam'a girmişti. İslam inancına göre son peygamberdir ve yaklaşık 610'da, kırk yaşında ilk vahyini aldı. Bu madde Hz. Muhammed'in yaşamını, İslam kaynaklarına ve TDV İslâm Ansiklopedisi'ne dayanarak olaylar ve tarihler düzeyinde anlatır; inanç iddialarını (vahiy gibi) “İslam inancına göre” ya da “kaynağa göre” çerçevesinde aktarır ve kaynaklar arasındaki farkları ayrıca belirtir. Vefatından sonraki siyasi süreç için bkz. Raşidun ve Emevi Halifeliği ve Abbasi Halifeliği.
Hayatı Hangi Kaynaklardan Biliyoruz?
Wikipedia, üç ana kaynak grubunu sayar: erken yazılı biyografiler (özellikle İbn İshak'ın, İbn Hişam'ın yeniden düzenlemesiyle günümüze ulaşan eseri), Kur'an'ın kendisi ve ölümünden nesiller sonra derlenen hadis koleksiyonları. İbn İshak yaklaşık 704–767 arasında yaşadı; “Sîretü Resûlillâh” adlı eserinin özgün metni kayıptır ve büyük ölçüde İbn Hişam'ın (ö. 833) kısaltıp yorumladığı ve yer yer değiştirdiği nüshayla bilinir. Kaynak, olayları anlatan en eski yazılı anlatıların olaylardan 150 yıldan fazla sonra ortaya çıktığını ve tarihsel olguyu sonraki dinî anlatılardan ayırmanın önemli güçlükler doğurduğunu belirtir.
Doğum ve Aile
TDV İslâm Ansiklopedisi, Adnânî Araplarından Kureyş kabilesine mensup olan Hz. Muhammed'in 12 Rebîülevvel günü doğduğunu, yıl konusunda ise 569–571 arasında farklı rivayetler bulunduğunu yazar. Babası Abdullah gençken ölmüş, annesi Âmine bint Vehb'dir; Wikipedia annesinin yaklaşık altı yaşındayken öldüğünü, ardından dedesi Abdülmuttalib'in, sonra amcası Ebû Tâlib'in himayesinde büyüdüğünü yazar. TDV'ye göre Arap geleneği gereği yaklaşık beş yıl badiyede sütanne Halîme'nin yanında kaldı.
Gençlik ve Evlilik
TDV, gençlik yıllarında ticaretle uğraştığını, Hilfü'l-fudûl (Erdemliler Cemiyeti) girişimine katıldığını ve yaklaşık 605'te Kâbe'nin yeniden inşası sırasında Hacerülesved'in yerine konulması konusunda hakem olduğunu kaydeder. Wikipedia'ya göre yaklaşık yirmi beş yaşındayken, Suriye'ye yaptığı bir kervan yolculuğunda ticarî yeteneğiyle etkilediği, yaklaşık kırk yaşındaki zengin iş kadını Hatice ile evlendi; bu evlilik 619'da Hatice'nin ölümüne kadar tek eşli sürdü. TDV, Hatice'yi zengin bir dul olarak anar.
İlk Vahiy ve Mekke Dönemi
TDV'ye göre vahiy yaklaşık 610'da Hira Mağarası'nda başladı: Cebrail belirdi ve Alak Sûresi'nin ilk beş âyetini okudu. Wikipedia, Hz. Muhammed'in bu deneyimi derin bir sarsıntı olarak yaşadığını ve Hatice'nin ona destek olduğunu, yaklaşık 613'te açıktan tebliğe başladığını yazar. Kaynağa göre tek tanrı inancını ve Allah'a teslimiyeti ilan eden bu çağrı, Mekke'deki çok tanrıcı çevrelerden yaklaşık on üç yıl boyunca muhalefet gördü. 615'te bazı takipçilerini korunmak üzere Habeşistan'a gönderdi. 619'da Hatice ve Ebû Tâlib'in ölümünden sonra Tâif'e gitti, ancak orada reddedildi ve şiddetle karşılaştı.
Hicret (622)
Wikipedia'ya göre 622'de Hz. Muhammed ve takipçileri Medine'ye (o dönemki adıyla Yesrib) göç etti; bu olay İslam takviminin başlangıcıdır. Medine'ye geçiş, Müslüman topluluğun bağımsız bir toplumsal ve hukuki düzen kurabilmesinin başlangıcı oldu. Hicret, TDV'ye göre Hz. Muhammed'in hem Medine'de bağımsız bir Müslüman topluluk kurmasını hem de İslam hukukunun ve yönetiminin gelişmesini mümkün kılan bir dönüm noktasıdır. Yolculuğun ayrıntıları ve tarih farkları, aşağıdaki tartışma bölümünde ve sık sorulan sorularda ele alınmıştır.
Medine'de Topluluğun Kuruluşu
Wikipedia'ya göre Hz. Muhammed Medine'de bir toplumsal anlaşma (Medine Vesikası) oluşturdu, farklı kabileleri birleştirdi ve 624 Bedir Savaşı gibi askerî seferlere katıldı. TDV'nin Medine Vesikası maddesi, belgenin hicretten kısa süre sonra, Bedir'den önce hazırlandığını yazar; belge, Müslümanlar ile Yesribliler ve onlara uyanların yanında çeşitli Arap ve Yahudi grupları kapsar. Anlaşmanın özü, Medine halkının kendi iç özerkliğini korurken tek bir siyasi topluluk (ümmet) oluşturması, karşılıklı savunma yükümlülüğü, Hz. Peygamber'e hukuki başvuru ve can ile mal güvencesidir; metinde “Müslümanlar kendi aralarında tek bir ümmettir” hükmü de yer alır. Wikipedia ayrıca kan diyeti usullerini ve uyuşmazlık çözüm mekanizmalarını düzenlediğini yazar. TDV, Yahudi kabilelerinden Kaynukāʿ'ın 2, Nadîr'in 4 ve Kurayza'nın 5. yılda antlaşmayı bozduğunu ve her birinin giderek ağırlaşan sonuçlarla karşılaştığını yazar; bu ifade, kaynaklar arasında tartışmalı bir değerlendirmedir.
Bedir (624)
TDV'ye göre Bedir Savaşı 17 Ramazan 2 (13 Mart 624) günü, Medine'nin yaklaşık 160 km güneybatısında, Kızıldeniz kıyısına yaklaşık 30 km uzaklıktaki Bedir'de yapıldı. Müslümanlar 305 kişi (74'ü muhacir), Mekke'nin ordusu yaklaşık 1.000 kişiydi. Müslümanların 14, Mekkelilerin 70 kaybı olduğu, 70 kişinin de esir alındığı yazılır. Savaşın nedeni, Suriye'den dönen bir Mekke kervanının önlenmesi girişimiydi; kervan kurtulunca Mekke ordusu gücünü göstermek için de olsa Bedir'e ilerledi. Kur'an'ın savaşta ilahî melek yardımına işaret ettiği de aktarılır. Kaynağa göre iki esir (Ukbe b. Ebû Muayt ve Nadr b. Hâris) idam edildi, diğerleri fidye ile ya da fidyesiz bırakıldı.
Kaynaklar: [4]
Hudeybiye (628)
TDV, Hudeybiye Antlaşması'nın Mart 628'de (Hicret'in 6. yılı) Mekke'nin yaklaşık 17 km batısında Hz. Muhammed ile Kureyş arasında imzalandığını yazar. Ansiklopedi, başlangıçta Müslümanlar aleyhine görünen antlaşmanın Hayber'deki Yahudi üssünü Kureyş desteğinden yalıttığını ve İslam'ın yayılmasına imkân tanıdığını, antlaşmayı izleyen iki yılda Müslüman olanların önceki on sekiz yıldakilerden fazla olduğunu belirtir. Maddelerin ayrıntısı sık sorulan sorularda verilmiştir.
Kaynaklar: [5]
Mekke'nin Fethi (630)
TDV'nin Mekke maddesine göre fetih 20 Ramazan 8 (11 Ocak 630) günü gerçekleşti (kaynak başka tarihler olduğunu da belirtir). Doğrudan sebep, Hudeybiye Antlaşması'nın Kureyş destekli kabilelerin Hüzâa'ya saldırmasıyla bozulmasıydı. Hz. Muhammed yaklaşık 10.000 kişilik bir ordu topladı ve hedefi gizli tuttu. Asıl direniş Mekke'nin alt kesiminde Hâlid b. Velîd'in karşısında çıktı; kaynak Mekkelilerden yaklaşık 12–28, Müslümanlardan 2–3 kişinin öldüğünü yazar. Hz. Muhammed genel af ilan etti (yaklaşık on kişi hariç), Kâbe'deki putların kaldırılmasını emretti, valiler ve öğretmenler atadı ve “fetihten sonra hicret yoktur” buyurdu.
Kaynaklar: [6]
Veda Haccı ve Vefat
TDV'nin Veda Haccı maddesine göre bu, Hz. Muhammed'in ilk ve tek haccıydı ve vefatından üç ay önce, Zilhicce 10 (632) yılında yapıldı; Medine'den Zilkade'nin 25'inde çıkıldı. Katılımcı sayısı 100.000 ile 124.000 ya da daha fazla arasında tahmin edilir. Hz. Muhammed, hac ibadetini öğretti ve Veda Hutbesi'nde kişi dokunulmazlığı, ekonomik adalet, kadın hakları ve insanların eşitliği gibi konulara değindi. TDV'nin Muhammed maddesine göre vefatı 13 Rebîülevvel 11 (8 Haziran 632) günü gerçekleşti.
Mirası
Wikipedia'ya göre Hz. Muhammed öldüğünde Arap Yarımadası'nın çoğu İslam'ı kabul etmişti. Pew Araştırma Merkezi'ne göre 2020'de dünyada 1,8 milyar Müslüman yaşıyordu; bu, dünya nüfusunun yüzde 25,6'sıdır ve Müslümanlar 2010–2020 arasında en hızlı büyüyen dinî grup oldu. Hicret, TDV'ye göre Halife Ömer tarafından 17 (638) yılında İslam takviminin resmî başlangıç noktası ilan edildi; yani takvim, Hz. Muhammed'in vefatından yaklaşık altı yıl sonra düzenlenmiştir. Vefatından sonraki siyasi süreklilik halifelik kurumu (bkz. Raşidun ve Emevi Halifeliği) aracılığıyla sağlandı.
Tartışma: Kaynaklar Ne Kadar Güvenilir?
Erken İslam tarihi kaynaklarının değerlendirilmesi tartışmalıdır. Wikipedia'nın İbn İshak maddesi, Mâlik b. Enes gibi çağdaşların onun bazı anlatılarını (özellikle Medine Yahudileriyle ilgili olanları) reddettiğini, eleştirmenlerin şiir aktarımlarını ve isnat zincirlerindeki eksikleri (müdellis niteliği) eleştirdiğini, el-Zehebî'nin eserinde kopuk zincirlerin ve şüpheli râvi rivayetlerinin bulunduğunu belirttiğini yazar. İbn İshak'ın eseri özgün hâliyle korunmamıştır. Bu farklar nedeniyle bu maddede olaylar tek bir kaynağa bağlı olarak değil, hangi kaynağın ne dediğini belirterek anlatılmıştır.
Tartışma: Doğum ve Hicret Tarihleri
TDV, doğum tarihi olarak 12 Rebîülevvel'i verir ama yılın 569–571 arasında farklı rivayetlerle aktarıldığını yazar; Wikipedia yaklaşık 570'i esas alır. Hicret tarihi de TDV'nin iki maddesinde farklıdır: Muhammed maddesi hicreti 1 Rebîülevvel 1 (13 Eylül 622) olarak verirken, Hicret maddesi yolculuğun 8 Rebîülevvel (20 Eylül 622) günü olduğunu ve Hz. Peygamber'in Medine'ye Pazartesi günü vardığını yazar. Bu farklar rivayet ve hesaplama farklarından doğar; bu maddede yalnızca 622 yılı kesin olarak kullanılmıştır.
Tartışma: Medine Vesikası Tek Belge miydi?
TDV, bilim insanlarının metni farklı biçimde maddelere böldüğünü yazar: Wellhausen 47, Hamidullah 52, Lecker 64 madde önerir. Wikipedia'nın Medine Anayasası maddesi metnin yaklaşık 47 maddeden oluştuğunu, dönemin 622 ile 627 arasında tartışıldığını ve Watt'ın 622'yi, Grimme'nin Bedir'den (624) sonrasını, Caetani'nin ise Bedir'den öncesini önerdiğini yazar. Serjeant, belgenin yedi yıl içinde çıkarılmış sekiz ayrı belge olduğunu savunurken bazıları tek bir metin görür. Wikipedia'ya göre çoğu bilim insanı metni özgün kabul eder, ancak bazıları içeriğin nasıl korunduğu konusunda şüphelidir.
Tartışma: Mekke Savaşla mı, Barışla mı Alındı?
TDV'nin Mekke maddesine göre fetih konusundaki yaygın görüş, şehrin savaşla alındığı ama Hz. Peygamber'in emriyle topraklarının paylaştırılmadığı ve halkına eman verildiği yönündedir. Bu, fethi hem “savaşla” hem de “ölçülü” anlatan bir çerçeveyi verir. Yine TDV, yaklaşık 12–28 Mekkeli ile 2–3 Müslüman'ın öldüğünü yazar; yani kayıplar sınırlıdır, ancak çatışma yaşanmıştır. Bu nedenle “tamamen barışçıl” ifadesi kaynaklara göre eksiktir.
Kaynaklar: [6]
Kilit Olaylar Kronolojisi
Hz. Muhammed'in vefatı.
Veda Haccı.
Mekke'nin fethi (20 Ramazan 8).
Bedir Savaşı.
Halife Ömer Hicret'i takvimin başlangıcı ilan etti.
Hz. Muhammed'in Mekke'de doğumu (TDV: yıl 569–571 arasında rivayet edilir).
Kâbe'nin yeniden inşasında hakemlik.
Hira Mağarası'nda ilk vahiy (İslam inancına göre).
Açık tebliğ dönemi başladı.
Bazı Müslümanlar Habeşistan'a gitti.
Hatice ve Ebû Tâlib'in ölümü.
Hicret: Mekke'den Medine'ye göç.
Hudeybiye Antlaşması.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Muhammed
Doğum, aile, gençlik, ilk vahiy, Hicret, vefat ve tarih farkları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hicret
Hicret'in tarihi, rotası ve İslam takviminin başlangıcı.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Medine Vesikası
Belgenin niteliği, içeriği ve madde sayıları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Bedir Gazvesi
Bedir'in tarihi, kuvvetler ve kayıplar.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Hudeybiye Antlaşması
Hudeybiye'nin maddeleri ve sonuçları.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Mekke (Fetih bölümü)
Mekke'nin fethi: tarih, ordu, kayıplar, af.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Veda Haccı
Veda Haccı'nın tarihi ve hutbenin konuları.
- Wikipedia — Muhammad (üçüncül kaynak)
Genel yaşam anlatısı ve kaynaklara dair eleştirel not. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Ibn Ishaq (üçüncül kaynak)
İbn İshak, İbn Hişam ve kaynak eleştirisi. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Constitution of Medina (üçüncül kaynak)
Medine Vesikası'nın tarihlenmesi ve tartışmaları. Üçüncül kaynaktır.
- Pew Araştırma Merkezi — How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020
2020'de Müslüman sayısı ve payı.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Hudeybiye Antlaşması'nın maddeleri nelerdi?
TDV'ye göre antlaşmanın beş ana hükmü vardı: geçici bir ateşkes (Müslümanlar o yıl umre yapmadan dönecek, ertesi yıl üç günlüğüne gelecek), Mekke'den kaçıp Medine'ye gelen Müslümanların geri verilmesi ama Mekke'ye giden mürtedlerin verilmemesi, on yıllık barış ve karşılıklı savunma yükümlülüğü, diğer Arap kabilelerinin iki taraftan birine müttefik olabilmesi ve ticaret kervanları ile hacıların güvenli geçişi. Ansiklopedi, ilk bakışta Müslümanlar aleyhine görünen bu hükümlerin sonradan İslam'ın hızla yayılmasına imkân verdiğini yazar.
Hicret yolculuğu nasıl gerçekleşti?
TDV'nin Hicret maddesine göre Hz. Muhammed, Hz. Ebû Bekir'le birlikte Mekke'den ayrıldı; Sevr Mağarası'nda üç gün saklandılar ve Müslüman olmayan bir kılavuz olan Abdullah b. Uraykıt onlara eşlik etti. Medine'ye Pazartesi günü varıldı ve önce Kuba'da kalındı; burada ilk mescid inşa edildi. Medine şehrine ise Cuma günü girildi. Kaynak, tarihi 8 Rebîülevvel (20 Eylül 622) olarak verir; bu, TDV'nin Muhammed maddesindeki 13 Eylül 622 tarihiyle örtüşmez (bkz. tartışma bölümü).
Hz. Muhammed'in vefatı nasıl aktarılır?
TDV, vefatın 13 Rebîülevvel 11 (8 Haziran 632) günü gerçekleştiğini ve “Hz. Âişe'nin kucağında” olduğunu aktarır. Bu, Veda Haccı'ndan yaklaşık üç ay sonradır. Wikipedia, ölüm gününü 8 Haziran 632 olarak verir ve o sırada Arap Yarımadası'nın çoğunun İslam'ı kabul etmiş olduğunu yazar.