Genel Bakış
Fatımî Halifeliği, Wikipedia'ya göre 909–1171 arasında Kuzey Afrika, Sicilya, Suriye ve Hicaz'ın bazı bölgelerini yöneten İsmaili Şii bir devletti. Kuruluşu Kuzey Afrika'da Ubeydullah el-Mehdî'ye dayanır; 969'da Mısır'ı fethedip Kahire'yi kurdular. TDV İslâm Ansiklopedisi, hanedanın Hz. Muhammed'in kızı Fâtıma'nın soyundan geldiğini iddia ettiğini ve el-Ezher'i bir öğrenim kurumu olarak kurduğunu yazar. Bu madde, Fatımîleri ve rakibi Abbasî halifeliğini (bkz. Abbasi Halifeliği) kaynakların ayrıştığı noktalarla birlikte anlatır.
Kuruluş (909)
Wikipedia'ya göre Abdullah el-Mehdî Billâh, Kutâme Berberî kuvvetleri ve dâî Ebû Abdullah eş-Şiî'nin Ağlebî İfrîkıyesi'ni fethetmesinin ardından 909'da Rakkâde'de halife ilan edildi. Hareketin temeli İsmaili Şiiliğe ve Hz. Muhammed'in kızı Fâtıma'nın soyundan geldiği iddiasına dayanıyordu. TDV de kuruluşu Ubeydullah el-Mehdî'ye bağlar.
İsmaili Öğretisi ve Gizli İmam
Wikipedia'ya göre İsmaili anlayışta Muhammed b. İsmail'in gizlenmesinin ardından imamın gizli bir ağ aracılığıyla ajanlar tarafından temsil edilmesi gerekiyordu ve imamın varlığının “canlı kanıtı” olan bir “hüccet” bu gizlilik döneminde hareketi ayakta tutuyordu. Bu doktrin, Fatımîlerin neden önce dâîler ağı üzerinden, ardından açık bir hilafet olarak örgütlendiğini anlamaya yardımcı olur; Fatımî halifeleri aynı zamanda imam olarak dinî otoriteyi de temsil ediyordu.
Kaynaklar: [2]
Mısır'ın Fethi ve Kahire (969)
Wikipedia'ya göre 969'da General Cevher, Halife el-Muizz adına Mısır'ı fethetti ve Kahire aynı yıl yeni başkent olarak kuruldu. Şehrin surla çevrili, yalnızca hanedana ayrılmış bir saray şehri olarak inşası dört yıl sürdü; el-Muizz 973'te Mehdiyye'den gelerek şehre resmen ad verdi. Kahire, zamanla Fustat'ın yerine ekonomik merkez oldu; Vezir Bedr el-Cemâlî'nin yaklaşık 1073–1094 arasında ikamet kısıtlamalarını gevşetmesi Fustat'ın zengin ailelerinin buraya taşınmasını sağladı. Şehrin adına ilişkin ayrıntılar ve kapıları sık sorulan sorularda verilmiştir.
El-Ezher
Wikipedia'ya göre el-Ezher Camii'nin inşası Hicrî 359 Cemaziyelevvel ayında (Mart/Nisan 970) başladı ve Hicrî 361'in 9 Ramazan'ında (24 Haziran 972) tamamlandı. Fatımîler tarafından bir yüksek öğrenim merkezi olarak kuruldu; öğrenciler Kur'an ve İslam hukukunun yanı sıra mantık, dilbilgisi ve belâgat okudu. Adı, Hz. Fâtıma'nın “ez-Zehrâ” (parlak) lakabından gelir. Selahaddin 12. yüzyılda bu kurumu Şâfiî Sünni bir ilim merkezine dönüştürdü.
Kaynaklar: [3]
Nasır-ı Hüsrev'in Kahire'si
Farsça yazan gezgin Nasır-ı Hüsrev, Wikipedia'ya göre Aralık 1045'te Mekke'ye hac amacıyla uzun bir yolculuğa çıkmaya karar verdi ve Mart 1046'da kardeşi Ebû Saîd ve bir Hintli hizmetkârla yola koyuldu; yolculuk yaklaşık yedi yıl sürdü. Ağustos 1047'de Kahire'ye geldi ve orada İsmaili öğretisini, hukuku ve idareyi önde gelen âlimlerden öğrendi; kırk bir yaş dolayında yaşadığı ani bir manevi dönüşüm sonrası görevinden ayrılıp İsmaililiğe geçmişti. “Sefername”sinde medreseleri, kervansarayları, camileri, bilim insanlarını, hükümdarları, halkı, nüfusu ve şehirlerin büyüklüğünü ayrıntılı biçimde yazdı. Kaynak, eserin bin yıl sonra bile Farsça konuşanlar için okunabilir olduğunu belirtir; bu, Fatımî Kahire'sine dair en zengin çağdaş anlatımlardan biri olarak kullanılır.
Kaynaklar: [5]
Hâkim bi-Emrillâh (996–1021)
Wikipedia'ya göre el-Hâkim on bir yaşında tahta çıktı; hadım naip Bercevân 26 Mart 1000'de öldürüldükten sonra yönetimi doğrudan devraldı. 1005'te Dârü'l-İlm'i (Bilgi Evi) kurdu; burada öğrencilere ücretsiz malzeme veriliyor, ilahiyat, felsefe ve astronomi okutuluyordu. 13 Şubat 1021'de, otuz beş yaşındayken Mukattam tepelerine yaptığı gece yolculuğunda kayboldu; yalnızca atı ve kanlı giysileri bulundu, olayın gerçek hikâyesi bilinmiyor. Dürzîlik onun döneminde ortaya çıktı: müntesipleri onu ilahi bir tecelli sayıyordu, ancak kaynağa göre kendisi bunu reddetmişti.
Kaynaklar: [6]
Mustansır ve Büyük Kıtlık
Wikipedia'ya göre Fatımî toprakları Kuzey Afrika, Sicilya, Levant ve Arap Yarımadası'nın bazı bölgelerini kapsayacak biçimde en geniş sınırına el-Mustansır'ın (1036–1094) döneminde ulaştı; el-Mustansır hanedanın en uzun süre görevde kalan halifesiydi. Saltanatı sırasında 1065–1072 arasında şiddetli bir kıtlık yaşandı. 1060'larda Türk, Siyah ve Berberi ordu grupları arasında bir iç savaş çıktı; Vezir Bedr el-Cemâlî Fatımî servetini geçici olarak canlandırdı, ancak halifelik 1090'dan sonra daha da zayıfladı.
Kaynaklar: [2]
1094 Bölünmesi
Wikipedia'ya göre el-Mustansır'ın ölümünden sonra iki oğlu halifelik için yarıştı: Müsta'lîler el-Müsta'lî'yi dokuzuncu Fatımî halifesi ve babasının meşru halefi saydı, Nizârîler ise onun ağabeyi Nizâr'ı destekledi. Güçlü vezir el-Efdal'in el-Müsta'lî'yi desteklemesi sonucu belirledi. Bölünme İsmaililiğin iki kalıcı koluna yol açtı: Nizârîler sonradan “Haşhaşîler” gibi gruplara evrildi, Müsta'lîler ise önce Mısır'ı yönetti, sonra dinî merkezlerini Yemen'e taşıdı. El-Âmir'in ölümünden sonra 1130–1132'de yeni bir bölünme yaşandı: Hâfızîler el-Hâfız'ı halife yaptı, Tayyibîler ise Ebü'l-Kâsım et-Tayyib'i meşru varis saydı; kaynak, Hâfızî görüşün Fatımî devleti yıkılınca tüm desteğini yitirdiğini yazar.
Kaynaklar: [7]
Selçuklular ve Atsız
Fatımîlerin Levant'taki hâkimiyeti, Türkmen komutanlarla karşılaşmasıyla sarsıldı. Wikipedia'ya göre Türkmen paralı komutanı Atsız b. Uvak Filistin ve güney Suriye'de bir beylik kurdu: Kudüs'ün 1073'te onun denetiminde olduğu belirtilir, ancak beyliğin başlangıcı belirsizdir ve giriş bölümü toprakları 1071'de ele geçirdiğini söyler. 1076'da Şam'ı aldı ve Şam'ın ilk Türkmen emiri oldu. Ekim 1076'da Mısır'ı işgal etmeye çalıştı; Şubat 1077'deki savaşta Bedr el-Cemâlî'ye karşı kaçmak zorunda kaldı. Selçuklu Sultanı I. Melikşah'ın kardeşi Tutuş onu önce hapsetti, sonra Ekim 1079'da yay kirişiyle boğdurdu ve Atsız'ın topraklarını Selçuklu yönetimine bağladı. Kaynak, Atsız'ın Kudüs'ü ele geçirmesinin, 1071'deki Bizans yenilgisiyle birlikte Haçlı Seferleri'nin nedenlerinden biri sayıldığını da yazar.
Kaynaklar: [8]
Haçlılar ve Kudüs (1099)
Wikipedia'ya göre Fatımîler Kudüs'ü 1098'de, Haçlılar gelmeden önceki yıl Selçuklular'dan geri almıştı. Haçlı kuşatması 7 Haziran–15 Temmuz 1099 arasında sürdü; şehri hazırlayan Fatımî valisi İftihâru'd-devle şehir düşerken kaçmayı başardı. 12 Ağustos 1099'da Godefroy komutasındaki Haçlılar Askalan'da Fatımî ordusunu yendi.
Kaynaklar: [9]
Din Politikası
Wikipedia'ya göre halifelik genel olarak Hristiyanlara, Yahudilere ve Sünnilere hoşgörüyle yaklaştı, ancak el-Hâkim'in döneminde gayrimüslimlere kısıtlamalar getirildi. Devlet dini İsmaili Şiilikti.
Kaynaklar: [2]
Sonun Gelişi: Selahaddin ve 1171
Wikipedia'nın Selahaddin maddesine göre Selahaddin, amcası Şirkuh'un ölümünden sonra 26 Mart 1169'da Halife el-Âdid'in veziri atandı. El-Âdid 13 Eylül 1171'de öldü; beş gün sonra Kahire ve Fustat'ta Abbasî halifesi el-Müstazî adına hutbe okundu. Selahaddin Sünni ve Kürt kökenliydi; Nûreddin Zengî'nin Haziran 1171'de kendisine Mısır'da Abbasî hilafetini yeniden kurmasını emrettiği aktarılır. Selahaddin böylece Kahire merkezli Fatımî halifeliğini kaldırdı ve Mısır'ı Bağdat merkezli Abbasî halifeliğine bağladı, Eyyûbî hanedanını kurdu.
Kaynaklar: [10]
Tartışma: Soy İddiası Doğru muydu?
Fatımîlerin Hz. Ali ve Hz. Fâtıma soyundan geldiği iddiası kaynaklarda tartışmalıdır. Wikipedia'ya göre Sünni ve On İki İmamcı Şii kaynaklar Fatımîlerin Alî soyundan gelmesini tümüyle reddeder ve onları sahtekâr sayar; Sünni kaynaklar onlara “Ubeydîler” (Benî Ubeyd) adını verir. Kaynak, İsmaili yanlısı kaynaklarda bile imamların isimlerinin ve ardıllığının farklı olduğunu da belirtir. Bu maddede soy iddiası bir gerçek olarak değil, hanedanın kendi öne sürdüğü ve rakiplerinin reddettiği bir iddia olarak aktarılmıştır.
Kaynaklar: [2]
Tartışma: El-Ezher “En Eski Üniversite” mi?
El-Ezher'in dünyanın en eski üniversitelerinden biri olduğu sık söylenir. Wikipedia, el-Ezher'in “Mısır'ın en eski derece veren üniversitesi ve dünyanın en eski üniversitelerinden biri” olarak tanımlandığını yazar; aynı kaynak, kurumun 1961'de bir üniversite olarak yeniden kurulduğunu ve iş, iktisat, fen, eczacılık, tıp, mühendislik ve tarım gibi laik fakültelerin ilk kez eklendiğini belirtir. Başlangıç tarihi de 970 ile 972 arasında verilir (inşa 970'te başlayıp 972'de tamamlandı). Bu nedenle “1000 yılı aşkın üniversite” ifadesi, kurumun cami-medrese olarak süren varlığı ile 1961 sonrası modern üniversite statüsünü ayırmadan kullanıldığında yanıltıcı olabilir.
Kaynaklar: [3]
Tartışma: Hâkim Deli miydi, Politikacı mı?
Hâkim'in dinî politikaları kaynaklarda farklı değerlendirilir. Wikipedia, Nissim Dana'ya göre üç evre ayırır: 996–1006 arasında Hristiyan ve Yahudilere hoşgörü, 1007–1012 arasında azınlıklara düşmanlık (Kutsal Kabir Kilisesi'nin 1009'da yıkılması dâhil) ve 1012–1021 arasında yeniden daha fazla hoşgörü. Bu ayrım, Hâkim'in politikasını tek bir çizgide “çılgınlık” ya da “tutarlı zulüm” olarak okumanın kaynaklara göre yetersiz olduğunu gösterir.
Kaynaklar: [6]
Tartışma: 1099'da Kudüs'te Kaç Kişi Öldü?
Wikipedia'ya göre Kudüs'ün Haçlılarca alınışında ölenlerin sayısı tartışmalıdır. Kaynak, İbnü'l-Esîr'in 70.000 rakamını büyük bir abartı saydığını, 40.000'in makul olabileceğini belirtir ve Müslüman ile Yahudi ölülerin sayısını 3.000 ile 70.000 arasında bir aralıkla verir. Bu maddede tek bir rakam seçilmemiştir.
Kaynaklar: [9]
Tartışma: 1171 Bir Devrilme miydi, Doğal Sonuç mu?
Fatımî halifeliğinin sonu iki biçimde anlatılabilir. Wikipedia, Selahaddin'in “Kahire merkezli Fatımî Halifeliği'ni kaldırdığını” yazar; öte yandan el-Âdid'in ölümünden beş gün sonra Abbasî hutbesinin okunması, Nûreddin'in talimatının ardından gerçekleşmiştir. Aynı kaynak, el-Âdid'in Selahaddin'i vezir olarak neden seçtiğinin tarihçilere göre değiştiğini ve bir anlatıya göre danışmanların halifeye “ondan daha zayıf ve genç kimse yok” dediğini aktarır. Yani sonun kim tarafından, hangi niyetle getirildiği kaynaklarda tartışmalıdır.
Kaynaklar: [10]
Tartışma: Atsız Kudüs'ü Ne Zaman Aldı?
Wikipedia'nın Atsız maddesi, Kudüs'ün 1073'te onun elinde olduğunu, ancak beyliğin başlangıcının belirsiz olduğunu ve girişte toprakları 1071'de ele geçirdiğinin yazıldığını belirtir; dolayısıyla tek bir kesin tarih yoktur. Fatımîlerin Kudüs'ü 1098'de Selçuklular'dan geri almasıyla (Wikipedia, Kudüs kuşatması maddesi) 1099 kuşatmasının öncesi de bu ilişkiye bağlanır. Bu madde, Kudüs'ün Türkmen denetimine geçişini 1071–1073 arasında bir tarih belirsizliği olarak aktarır.
Bugüne Mirası
Fatımîlerin kurduğu Kahire, Mısır'ın başkenti olarak sürer; 1087–1092 arasında inşa edilen Bâbü'l-Fütûh, Bâbü'n-Nasr ve Bâbü Zuveyle kapıları hâlâ ayaktadır (Wikipedia). El-Ezher Selahaddin'den sonra Şâfiî Sünni bir ilim merkezine dönüştü ve bugün de büyük bir eğitim kurumudur. Eyyûbîler ile başlayan sonraki dönem için bkz. Selahaddin Eyyubi ve Memlük Sultanlığı.
Önemli İsimler
- Ubeydullah el-Mehdî909
Rakkâde'de halife ilan edilen ilk Fatımî halifesi.
- Cevher es-Sıkıllî969
Mısır'ı el-Muizz adına fethetti ve Kahire'yi kurdu.
- el-Muizz li-Dînillâh953–975
973'te Mehdiyye'den Kahire'ye geldi.
- el-Hâkim bi-Emrillâh996–1021
Dârü'l-İlm'i kurdu, 1009'da Kutsal Kabir Kilisesi'ni yıktırdı ve 1021'de kayboldu.
- el-Mustansır1036–1094
Hanedanın en uzun süre görevde kalan halifesi; 1065–1072 kıtlığı bu dönemdedir.
- Selahaddin Eyyûbî1169–1171
Fatımî halifesinin veziriyken 1171'de halifeliği sona erdirdi.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Hâkim kayboldu.
El-Âdid öldü; Abbasî hutbesi okundu.
Haçlılar Kudüs'ü aldı.
Selahaddin vezir oldu.
El-Mehdî Rakkâde'de halife ilan edildi.
Cevher Mısır'ı fethetti; Kahire kuruldu.
El-Ezher Camii inşa edildi.
El-Muizz Kahire'ye geldi.
Hâkim'in naibi Bercevân öldürüldü.
Dârü'l-İlm kuruldu.
Kutsal Kabir Kilisesi yıkıldı.
Nasır-ı Hüsrev Kahire'ye geldi.
Büyük kıtlık.
Atsız Şam'ı aldı ve Mısır'a saldırdı.
Nizârî–Müsta'lî ayrılığı.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Fâtımîler (özet)
Genel çerçeve; sayfa yalnızca kısa özet olarak okunabildi.
- Wikipedia — Fatimid Caliphate (üçüncül kaynak)
Kuruluş, başkentler, halifeler, çöküş. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Al-Azhar University (üçüncül kaynak)
El-Ezher'in kuruluşu ve üniversite statüsü. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Cairo (üçüncül kaynak)
Kahire'nin Fatımî kuruluşu. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Nasir Khusraw (üçüncül kaynak)
Nasır-ı Hüsrev'in yolculuğu ve Kahire anlatımı. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Al-Hakim bi-Amr Allah (üçüncül kaynak)
Hâkim'in saltanatı, politikaları ve kayboluşu. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Musta'li (üçüncül kaynak)
1094 ve 1130–1132 bölünmeleri. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Atsiz ibn Uwaq (üçüncül kaynak)
Atsız'ın Filistin, Şam ve Mısır girişimleri. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Siege of Jerusalem (1099) (üçüncül kaynak)
1099 kuşatması ve ölü sayısı tartışması. Üçüncül kaynaktır.
- Wikipedia — Saladin (üçüncül kaynak)
Selahaddin'in veziri oluşu ve 1171. Üçüncül kaynaktır.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
Fatımîlerin başkentleri hangi sırayla değişti?
Wikipedia'ya göre Fatımî başkentleri sırasıyla Rakkâde (909–921), Mehdiyye (921–948), el-Mansûriyye (948–973) ve Kahire (973–1171) oldu. Bu sıra, hanedanın Kuzey Afrika'dan Mısır'a nasıl kaydığını gösterir.
Hâkim gayrimüslimlere hangi kıyafet kurallarını getirdi?
Wikipedia'ya göre el-Hâkim 1005'te gayrimüslimler için ayırt edici giyim zorunluluğu getirdi: Yahudilerin ahşap buzağı takıları, Hristiyanların ise demir haçlar takması istendi. Ayrıca Hristiyan bayramlarını ve şarap tüketimini yasakladı. Kaynak, bu kuralların onun dönemi boyunca sürmediğini, 1012'den sonra politikaların yeniden daha hoşgörülü hâle geldiğini de belirtir (bkz. tartışma bölümü).
“Kahire” adı ne anlama gelir, kapıları hâlâ ayakta mı?
Wikipedia'ya göre şehir başlangıçta el-Mansûriyye, sonradan Kâhiretü'l-Muizz (“el-Muizz'in fatihi”) adını aldı; “Kahire” adı Arapça “el-Kâhire” yani “Fatih”, “Yenen” anlamına gelir. İkinci bir etimoloji, şehrin kuruluşu sırasında yükselmekte olan Mars gezegeninin Arapçadaki adı “en-Necmü'l-Kâhir” (Fetheden Yıldız) ile bağlantı kurar. 1087–1092 arasında inşa edilen Bâbü'l-Fütûh, Bâbü'n-Nasr ve Bâbü Zuveyle kapıları bugün de ayaktadır.