Siddhartha Gautama (Buda)

Genel Bakış

Siddhartha Gautama (Buda, “Uyanmış”), Budizm'in kurucusu olarak anılan öğretmendir. Wikipedia'ya göre geleneksel tarihleri yaklaşık MÖ 563–483'tür, ancak modern bilim insanları bu tarihleri tartışır. Budist geleneğe göre Lumbini'de (bugünkü Nepal) Şakya boyundan kraliyet bir ailede doğdu, Bodh Gaya'da aydınlanma kazandı, Sarnath'ta ilk vaazını verdi ve Kuşinagar'da yaklaşık seksen yaşında öldü (“parinirvana”). Pew Araştırma Merkezi'ne göre 2020'de dünyada 324 milyon Budist vardı (dünya nüfusunun yüzde 4,1'i); Budistler, 2010'a göre sayıları azalan (19 milyon) tek büyük dinî gruptu ve yüzde 98'i Asya-Pasifik'te yaşıyordu. Bu madde, inanç anlatısı ile tarihsel kaynakların söylediklerini birbirinden ayırarak, kaynakların ayrıştığı noktaları belirtir.

Kaynaklar: [1] [3]

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, Budizm'i MÖ 6. yüzyılda Hindistan'da Buda'nın kurduğu din ve felsefi sistem olarak tanımlar ve Buda'nın yaklaşık MÖ 563'te Nepal'de Siddhartha Gotama adıyla doğduğunu yazar. Wikipedia'ya göre Buda'nın yaşamına dair başlıca metin kaynağı, sözlü olarak aktarılıp MÖ 1. yüzyıl dolaylarında yazıya geçirilen Pali Kanonu'dur. Kaynak, biyografik anlatımlarda önemli efsanevi süslemeler bulunduğunu belirtir. Bu nedenle Buda'nın yaşamına dair ayrıntılar (saraydan ayrılış, altı yıl çile gibi) “Budist geleneğe göre” çerçevesinde aktarılmalıdır; arkeolojik ve yazıtsal kanıtlar (Aşoka'nın Lumbini yazıtı gibi) ise Buda'dan yüzyıllar sonrasına aittir.

Kaynaklar: [3]

Doğum Yeri: Lumbini

Budist geleneğe göre Siddhartha, Şakya boyundan bir kraliyet ailesinde, babası Şuddhodana'nın yönetiminde Lumbini'de doğdu (Wikipedia). Lumbini, Nepal'in Rupandehi ilçesinde yer alır. Wikipedia'nın Lumbini maddesine göre 1896'da Khadga Shamsher Jang Bahadur Rana ve Alois Anton Führer büyük bir taş sütun buldu. Brahmi yazılı yazıt, İmparator Aşoka'nın yaklaşık MÖ 249'da (saltanatının 20. yılında) ziyaretini belgeler ve “Buda Şakyamuni burada doğdu” diyerek Lumbini köyünü vergiden muaf tuttuğunu yazar. Lumbini 1997'de UNESCO Dünya Mirası oldu.

Kaynaklar: [3] [4]

Terk ve Aydınlanma

Wikipedia'ya göre Buda'nın hayat anlatısı, ev yaşamından ayrılışı, altı yıllık çile uygulamalarını ve Bodh Gaya'da Bodhi ağacının altında aydınlanmaya erişmesini içerir. Bodh Gaya, Hindistan'ın Bihar eyaletinde yer alır; Wikipedia'nın Bodh Gaya maddesi, Bodhi ağacının başlangıçta Sri Lanka'daki Sri Maha Bodhi ağacının fidanı olduğunu, bunun da orijinal Bodhi ağacının bir fidanından geldiği iddia edildiğini yazar. Aşoka yaklaşık MÖ 250'de burada erken bir tapınak kurdu; bugünkü Mahabodhi Tapınağı 5.–6. yüzyıla tarihlenir ve 2002'de UNESCO Dünya Mirası oldu.

Kaynaklar: [3] [5]

İlk Vaaz: Sarnath

Wikipedia'ya göre Buda ilk vaazını Sarnath'ta beş çileciye verdi. Öğreti, coşku ile aşırı çilecilik arasındaki “Orta Yol” olarak özetlenir ve “Dört Asil Gerçek” ile “Sekiz Katlı Asil Yol” ile ifade edilir; anatta (öz-yokluk) ve bağımlı doğuş da temel kavramlar arasındadır. Dört Asil Gerçek şunlardır: dukkha (tatmin edicilikten uzak, acılı doğa), samudaya (köken: arzu ve bağlanma), nirodha (sona erme) ve magga (yol). Geleneksel olarak ilk öğreti Dhammacakkappavattana Sutta (“Dhamma Çarkını Harekete Geçirme Sutta'sı”) olarak anılır. Yolun sekiz unsuru sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [3] [6]

Öğretinin Temelleri

Wikipedia'ya göre Budizm'de dukkha çoğunlukla “acı” diye çevrilir ama daha doğru anlamı “tatmin edemeyen” dir; karma, niyet tarafından yönlendirilen “eylem”dir ve yeniden doğuş döngüsünü sürdürür; yeniden doğuş kalıcı bir ruh olmaksızın gerçekleşen döngüsel bir varoluştur; nirvana ise tutkuların “söndürülmesi”, “üflenip bitirilmesi” anlamına gelir. TDV, nirvananın bir yok oluş olarak değil, arzunun “ateşinin” söndürülmesi olarak anlatıldığını ve öğretinin amacının samsara döngüsünden kurtulmak olduğunu yazar. Budist kanon Tripiṭaka'dır (“Üç Sepet”): Vinaya (manastır disiplini), Sutta (öğretiler) ve Abhidhamma (felsefi çözümleme); Wikipedia, kanonun çok geniş olduğunu ve Sanskritçe, Pali, Tibetçe ve Çince gibi dillerde felsefi geleneklere ve metin derlemelerine sahip olduğunu belirtir. TDV, öğretinin kendisini “ıstırap ve kurtuluş” üzerine kurulu Dört Asil Gerçek ve Sekiz Katlı Yol'la özetlediğini de belirtir.

Kaynaklar: [9] [2]

Ölüm ve İlk Sangha

Wikipedia'ya göre Buda yaklaşık seksen yaşında Kuşinagar'da öldü ve “koşullu varoluştan nihai kurtuluş” anlamına gelen parinirvana'ya ulaştı. Wikipedia'nın Birinci Budist Konsili maddesine göre, Buda'nın ölümünden kısa süre sonra Rajagriha (bugünkü Rajgir) yakınlarındaki bir mağarada, Mahakaşyapa başkanlığında ve Kral Ajatashatru'nun desteğiyle bir toplantı yapıldı. Geleneksel anlatıma göre 499 arhat seçildi; Ananda söylevleri (sutta), Upali ise manastır kurallarını (Vinaya) okudu. Konsil, Buda küçük kuralların kaldırılabileceğini söylemiş olsa da tüm kuralları olduğu gibi korumaya karar verdi.

Kaynaklar: [3] [7]

Aşoka ve Yayılış

Wikipedia'ya göre Aşoka Maurya İmparatorluğu'nun üçüncü imparatoru olarak yaklaşık MÖ 268–232 arasında hüküm sürdü. Sekizinci saltanat yılındaki (yaklaşık MÖ 260) Kalinga savaşından sonra pişmanlık duyduğu ve Budizm'e kademeli olarak yöneldiği yazıtlarından anlaşılır. Budist metinler ona 84.000 stupa ya da manastır yaptırma, Pataliputra'daki Üçüncü Budist Konsili'ne kefil olma ve oğlu Mahinda dahil misyonerleri Sri Lanka'ya gönderme gibi işler atfeder. Kalinga'nın ayrıntıları sık sorulan sorularda verilmiştir; Aşoka anlatılarıyla ilgili kaynak ihtiyatı aşağıdaki tartışma bölümündedir.

Kaynaklar: [8]

Başlıca Okullar

Wikipedia'ya göre Budizm'in üç ana kolu vardır. Theravada (“Ihtiyarlar Okulu”) ağırlıklı olarak Myanmar, Tayland, Laos, Kamboçya ve Sri Lanka'da izlenir. Mahayana (“Büyük Araç”) en büyük koldur ve Nepal, Butan, Çin, Malezya, Vietnam, Tayvan, Kore ve Japonya'da baskındır. Vajrayana (“Elmas Araç”) Himalaya devletlerinde, Moğolistan'da, Rusya'nın Kalmukya ve Tuva bölgelerinde uygulanır ve Japon Shingon'unda da korunur. TDV, Theravada'yı muhafazakâr gelenek, Mahayana'yı ise bodhisattvaları öne çıkaran evrenselci bir hareket olarak niteler.

Kaynaklar: [9] [2]

İpek Yolu Boyunca

Wikipedia'nın Orta Asya'da Budizm maddesine göre Orta Asya Budizmi ağırlıklı olarak Mahayana biçimindeydi ve İpek Yolu boyunca yaygındı. 1.–2. yüzyıllarda Gandhara'da Helenistik kültürün etkisiyle ilk insan biçimli Buda heykelleri ortaya çıktı (Greko-Budist sanat). Kuşan İmparatoru Kanişka'nın 2. yüzyılda Kaşgar, Hotan ve Yarkant'ı denetimine alması Çin'e yönelik Budist misyoner faaliyetini artırdı. Kaynak Hotan Krallığı'nı, Budist kültürün Hindistan'dan Çin'e aktarıldığı bir köprü ve dünyanın ilk Budist devletlerinden biri olarak niteler. Turfan'daki Bezeklik'te 9. yüzyıldan Budist topluluklar belgelenir. Afganistan'ın Bamiyan bölgesindeki Budist heykeller 2001'de Taliban tarafından yıkıldı.

Kaynaklar: [10]

İslam Dünyası'nda Budizm Bilgisi

TDV İslâm Ansiklopedisi, İbnü'n-Nedîm, Bîrûnî ve Şehristânî gibi Müslüman âlimlerin Budizm'i belgelediğini, ancak “Budasaf” (Bodhisattva) gibi terimleri çoğu zaman ayrı varlıklarla karıştırdığını yazar. Bu, İslam dünyasında Budizm'e dair bilginin var olduğunu ama terminolojik karışıklıklar taşıdığını gösterir. Orta Asya'da Türk halkları Budist topluluklarla temas hâlindeydi (bkz. Orta Asya'da Budizm bölümü); Turfan'daki Bezeklik'in 9. yüzyıl Budist toplulukları bu ilişkinin örneklerindendir (Wikipedia).

Kaynaklar: [2] [10]

Tartışma: Buda Ne Zaman Yaşadı?

Buda'nın tarihi kaynaklarda güçlü biçimde tartışmalıdır. Wikipedia geleneksel tarihleri MÖ 563–483 olarak, modern tahminleri ise “kısa kronolojiye” göre ölümünü MÖ 411–400 arasında verir. Arama sonuçlarındaki akademik özetlere göre iki en yaygın ölüm tarihi MÖ 543/44 (çoğu Budistçe) ve 483/86'dır (çoğu modern bilim insanınca “düzeltilmiş uzun kronoloji”ye göre). Nisan 1988'de Göttingen yakınlarındaki Hedemünden'de düzenlenen bir sempozyumda Heinz Bechert, 480 dolaylarındaki tarihin artık kesin olarak savunulamayacağını, katılımcıların çoğunun kanıtın daha geç, muhtemelen MÖ 4. yüzyıldaki bir tarihe işaret ettiğini düşündüğünü, ancak tek bir yeni tarih üzerinde uzlaşılamadığını yazdı; bildiriler 1991–1992'de üç ciltte yayımlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Buda'nın yaklaşık MÖ 563'te doğduğunu yazar. Bu nedenle bu maddede geleneksel tarih yalnızca “geleneksel” olarak anılır.

Kaynaklar: [3] [11] [2]

Tartışma: Lumbini Kazıları Ne Gösteriyor?

Lumbini'deki Mayadevi Tapınağı'nda 2013'te yapılan kazılar tartışmalı bulgular verdi. Wikipedia'ya göre bazı bilim insanları bulguların yaklaşık MÖ 1000'e uzanan ahşap yapılarla eski bir ağaç tapınağını gösterdiğini savunur; eleştirmenler ise kazıların “Budist olan hiçbir şey ortaya çıkarmadığını” ve yalnızca alanın Buda'dan önce de kullanıldığını doğruladığını söyler. Yani Aşoka yazıtı Lumbini'nin Buda'nın doğum yeri olarak MÖ 3. yüzyılda kabul edildiğini gösterir; Buda'nın kendi dönemine ait doğrudan arkeolojik kanıt ise tartışmalıdır.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Dört Asil Gerçek En Eski Öğreti miydi?

Wikipedia'ya göre Vetter, Bronkhorst ve Schmithausen gibi bilim insanları Dört Asil Gerçek'in en erken Budist öğretinin parçası olmayabileceğini, bunun yerine meditasyon uygulamalarıyla elde edilen “kurtarıcı kavrayışın” özgün kurtuluş yolu olduğunu savunur. Geleneksel anlatım ise Dört Asil Gerçek'in ilk vaazın merkezinde yer aldığını söyler. Bu maddede her iki görüş de kaynaklarıyla aktarılmıştır.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: Birinci Konsil ve Aşoka Anlatıları Tarihsel mi?

Wikipedia'ya göre Birinci Budist Konsili'nin tarihselliği tartışmalıdır: bazı bilim insanları tüm kanonun burada okunduğundan şüphe eder, Richard Gombrich ise Pali Kanonu'nun büyük bölümlerinin bu konsile dayandığını savunur; André Bareau anlatının İkinci Konsil'den sonra yazılmış olabileceğini sorgulamıştır. Aşoka konusunda da kaynak ihtiyatı gerekir: Wikipedia, Aşoka ile ilgili Budist efsanelerin Budist yazarlarca yüzyıllar sonra yazıldığını ve onu “ideal bir imparator” olarak sunduğunu, dolayısıyla tarihsel olgu sayılamayacağını belirtir. Aşoka'nın Budizm'e ne zaman yöneldiği (Kalinga'dan önce mi sonra mı) de bazı bilim insanlarınca tartışılır.

Kaynaklar: [7] [8]

Bugüne Mirası

Budizm bugün Asya'da yoğunlaşmış olsa da (Pew'e göre Budistlerin yüzde 98'i Asya-Pasifik'te), tarih boyunca Aşoka'nın misyonlarından İpek Yolu'ndaki Hotan ve Gandhara'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyaya yayıldı.

Kaynaklar: [1] [10]

Önemli İsimler

• ŞuddhodanaŞakya boyu

  Budist geleneğe göre Buda'nın babası.

• MahakaşyapaBirinci Konsil

  Buda'nın ölümünden sonra Rajagriha'daki toplantıya başkanlık etti.

• Ananda ve UpaliBirinci Konsil

  Ananda söylevleri, Upali manastır kurallarını (Vinaya) okudu.

• AşokaMÖ 268–232

  Budizm'in yayılmasına yardım eden Maurya imparatoru.

• MahindaAşoka'nın oğlu

  Budist metinlere göre Sri Lanka'ya gönderilen misyoner.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• MÖ 563–483 (geleneksel)

  Buda'nın geleneksel yaşam tarihleri; modern tahminler ölümü MÖ 411–400 dolayına koyar.

• yaklaşık MÖ 268–232

  Aşoka'nın saltanatı.

• yaklaşık MÖ 260

  Kalinga savaşı.

• yaklaşık MÖ 249

  Aşoka Lumbini'yi ziyaret etti; sütun yazıtı.

• MÖ 1. yüzyıl

  Pali Kanonu yazıya geçirildi.

• 1.–2. yüzyıl

  Gandhara'da Greko-Budist sanat.

• 2. yüzyıl

  Kuşan İmparatoru Kanişka'nın Tarim Havzası'ndaki denetimi.

• 5.–6. yüzyıl

  Mahabodhi Tapınağı'nın bugünkü yapısı.

• 9. yüzyıl

  Bezeklik'te Budist topluluklar.

• 1896

  Lumbini sütunu yeniden bulundu.

• 1988

  Buda'nın tarihlenmesi üzerine Göttingen sempozyumu.

• 1997

  Lumbini UNESCO Dünya Mirası oldu.

• 2001

  Bamiyan Buda heykelleri yıkıldı.

• 2002

  Mahabodhi Tapınağı UNESCO Dünya Mirası oldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Pew Araştırma Merkezi — How the Global Religious Landscape Changed From 2010 to 2020

   2020'de Budist sayısı, payı ve bölgesel dağılımı.

2. TDV İslâm Ansiklopedisi — Budizm (özet)

   Budizm'in genel tanımı, okulları, yayılışı ve İslam dünyasındaki bilgisi; sayfa özet olarak okunabildi.

3. Wikipedia — Gautama Buddha (üçüncül kaynak)

   Buda'nın yaşamı, tarihleri ve kaynakları. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Lumbini (üçüncül kaynak)

   Lumbini, Aşoka yazıtı ve 2013 kazıları. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Bodh Gaya (üçüncül kaynak)

   Bodhi ağacı ve Mahabodhi Tapınağı. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Four Noble Truths (üçüncül kaynak)

   Dört Asil Gerçek ve Sekiz Katlı Yol. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — First Buddhist council (üçüncül kaynak)

   Birinci Konsil ve tarihselliği. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Ashoka (üçüncül kaynak)

   Aşoka, Kalinga ve Budizm'in yayılışı. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Buddhism (üçüncül kaynak)

   Budizm'in kolları, kanonu ve kavramları. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Buddhism in Central Asia (üçüncül kaynak)

    Orta Asya ve İpek Yolu'nda Budizm. Üçüncül kaynaktır.

11. Arama özetleri — Buda'nın tarihlenmesi ve 1988 Göttingen sempozyumu

    Uzun ve kısa kronoloji, Bechert ve sempozyum bildirileri; yalnızca arama özetlerinden alınmıştır.