I. Petro (Büyük Petro)

Genel Bakış

I. Petro (Büyük Petro), Wikipedia'ya göre 9 Haziran 1672'de Moskova'da doğdu ve 8 Şubat 1725'te, elli iki yaşında öldü. 1682'de kardeşi V. İvan'la birlikte çar oldu, 1696'dan itibaren tek başına hüküm sürdü ve 1721'de “İmparator” unvanını alarak Rusya'yı çarlıktan imparatorluğa dönüştürdü. Büyük Kuzey Savaşı'yla (1700–1721) Baltık'a çıkış kazandı, Sankt-Peterburg'u kurdu ve ordu, donanma, idare ve kilise alanlarında Avrupa örneğine dayanan üstten reformlar yaptı. Madde Petro'yu, özellikle Osmanlı'yla kesişen Azak ve Prut olaylarını ve mirasının tartışmalı yanlarını kaynaklara dayanarak anlatır (Petro'nun devraldığı devlet için bkz. Rus İmparatorluğu).

Kaynaklar: [1] [3]

Taht Mücadelesi (1682–1696)

Wikipedia'ya göre Petro, ağabeyi III. Fyodor'un ölümünün ardından 1682'de, kardeşi V. İvan'la birlikte çar oldu. Gençliğinde üvey kız kardeşi Sofya 1682–1689 arasında naiplik yaptı. Petro tek başına iktidara V. İvan'ın ölümüyle 1696'da ulaştı.

Kaynaklar: [1]

Azak Seferleri (1695–1696)

Petro'nun ilk askerî girişimleri, Wikipedia'ya göre bir Osmanlı kalesini ele geçiren 1695–1696 Azak seferleriydi. Bu seferler, donanma inşasını da teşvik etti.

Kaynaklar: [1]

Büyük Elçilik (1697–1698)

Wikipedia'ya göre Büyük Elçilik 9 Mart 1697'den 25 Ağustos 1698'e kadar sürdü. Petro, kendisini “Pyotr Mihaylov” adıyla tanıtarak gizli yolculuk etti; yaklaşık 250 kişiyle seyahat etti ve kaynak, yaklaşık 2 metrelik boyunun kılık değiştirmeyi zorlaştırdığını yazar. Hollanda Cumhuriyeti'nde 1 Eylül'den itibaren Amsterdam ve Zaandam'da gizli bir gemi ustası olarak çalıştı, İngiltere'de ve Viyana'da bulundu ve hem Hollanda hem İngiltere hükümdarı III. Willem'le görüştü. Venedik ziyareti Moskova'daki Streliç isyanı haberi üzerine iptal edildi. Kaynak, Petro'nun 60 ile 500 arasında İngiliz uyruklu uzmanı Rusya hizmetine aldığını yazar.

Kaynaklar: [2]

Büyük Kuzey Savaşı (1700–1721)

Wikipedia'ya göre savaş 22 Şubat 1700'den 10 Eylül 1721'e kadar sürdü. Petro'nun Rusya'sı, Danimarka–Norveç (IV. Frederik), Saksonya–Polonya-Litvanya (II. August) ve 1715'ten sonra Prusya ve Hannover'le birlikte İsveç Kralı XII. Karl'a karşı ittifak kurdu. Narva'da Kasım 1700'de Ruslar ağır yenilgi aldı. 1709 Poltava Muharebesi (27 Haziran, eski takvim; 8 Temmuz yeni takvim), kaynağa göre savaşın dönüm noktasıydı. XII. Karl ve Kazak Hetmanı Mazepa yaklaşık 1.500 kişiyle Osmanlı denetimindeki Boğdan'daki Bender'e kaçtı. 1721 Nystad Antlaşması Rusya'ya Estonya, Livonya ve Ingria'yı ve Kexholm ile Viborg'un bazı bölümlerini verdi; Rusya Baltık'ın yeni egemen gücü ve Avrupa siyasetinde yeni bir büyük güç oldu, İsveç'in Baltık imparatorluğu ise çöktü. Wikipedia'ya göre barış Stockholm (1719), Frederiksborg (1720) ve Nystad (1721) antlaşmalarıyla sağlandı: Prusya İsveç Pomeranya'sının bir bölümünü, Hannover Bremen-Verden'i aldı. Savaşın Norveç seferi 1716–1718 arasında sürdü ve XII. Karl'ın ölümüyle sona erdi. Poltava sonrasında İsveç ordusu 11 Temmuz 1709'da Perevolochna'da teslim olmuştu.

Kaynaklar: [3] [4]

Poltava'dan Prut'a (1710–1711)

Wikipedia'ya göre Poltava'dan sonra XII. Karl Bender'e sığındı; Petro iadesini istedi, III. Ahmed reddetti ve Osmanlı Devleti 20 Kasım 1710'da Rusya'ya savaş ilan etti (bkz. Osmanlı İmparatorluğu). Petro, Nisan 1711'de Boğdan hükümdarı Dimitrie Cantemir'le Lutsk Antlaşması'nı imzaladı ve orduyla Prut Nehri boyunca güneye ilerledi. Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa'nın ordusu Temmuz 1711'de Petro'nun kuvvetlerini Stănilești'de kuşattı; “üç gün süren şiddetli çatışma ve ağır kayıplardan” sonra Petro 22 Temmuz'da Osmanlı şartlarını kabul etti. 21 Temmuz 1711 tarihli Prut Antlaşması Rusya'nın Azak'ı bırakmasını, Taganrog tahkimatını yıkmasını ve XII. Karl'ın İsveç'e serbestçe geçmesini öngörüyordu; Petro, Cantemir'in teslimini, kaçtığını söyleyerek reddetti.

Kaynaklar: [5]

Saint Petersburg

Wikipedia'nın Saint Petersburg maddesine göre şehir 27 Mayıs 1703'te (eski takvimle 16 Mayıs), Neva Nehri'nin ağzındaki Zayachy (Tavşan) Adası'nda Petro ve Pavlus Kalesi ile kuruldu. Şehir, bataklık bir arazide, kaynağa göre en erken yıllardan itibaren taş yapımının zorunlu tutulduğu bir düzenle, Rusya'nın her yanından toplanan angarya köylülerince (serflerce) inşa edildi; bazı yıllarda İsveçli savaş esirleri de çalıştı. Kaynağa göre inşaat sırasında on binlerce kişi öldü. Petro hükümeti 1712'de Saint Petersburg'a taşıdı; şehir 1918'e kadar Rusya'nın başkentiydi. Adı, isim günü 29 Haziran'a denk gelen Havari Petrus'tan gelir.

Kaynaklar: [6]

İç Reformlar

Wikipedia'ya göre Petro 1700'de takvimi değiştirip yılbaşını Eylül'den Ocak'a taşıdı, 1711'de kalıcı bir idari organ olan Yönetici Senato'yu kurdu ve 1722'de askerî ve sivil hiyerarşiyi Rütbeler Cetveli ile yeniden düzenledi; bu sistem, Wikipedia'ya göre tüm soyluları doğum ve servetlerinden bağımsız olarak (en azından kuramsal olarak) tablonun en altından başlatıp çara hizmet yoluyla yükseltmeyi öngörüyordu ve eski boyar soyluluğuna meydan okuyordu. Geleneksel sakal taşıyan soylulardan yıllık vergi alındı ve 1714 fermanları soylular için matematik ve geometri eğitimini zorunlu kıldı. Ekonomik olarak Wikipedia'nın Rus İmparatorluğu maddesi, Petro'nun 1723'te evde çalışan “kholop”ları vergi amacıyla ev serflerine çevirdiğini yazar; bu, serfliği azaltmaktan çok pekiştirdi. Rütbeler Cetveli'nin ayrıntıları sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [1] [7] [9]

Kilise Reformu

Wikipedia'ya göre Petro, Patrik Adrian 1700'de ölünce patrikliği boş bıraktı ve 25 Ocak 1721'de, ağırlıklı olarak Başpiskopos Feofan Prokopoviç'in yazdığı Kilise Nizamnamesi ile Kutsal Sinod'u kurdu. Sinod kısmen din adamlarından, kısmen çarın atadığı laiklerden oluşuyordu ve yasallığı denetleyen bir başsavcı vardı. Kaynak, Petro'nun kiliseyi bir devlet kurumu olarak nitelediğini ve Sinod'un kilise–devlet ilişkisini kuzey Avrupa'daki Lutheran ülkelere benzettiğini yazar. Sinod, Şubat Devrimi'nden sonra 1917'de kaldırıldı ve patriklik yeniden kuruldu.

Kaynaklar: [8]

İmparatorluğun İlanı (1721)

Wikipedia'ya göre Rus İmparatorluğu Nystad Antlaşması'nın ardından 22 Ekim (yeni takvimle 2 Kasım) 1721'de ilan edildi; Petro “Büyük Petro”, “Vatanın Babası” ve “Bütün Rusya İmparatoru” unvanlarını aldı. Rusya'nın nüfusu 1720'de yaklaşık 16 milyondu. Wikipedia'ya göre Nystad, Finlandiya Körfezi'nin güney ve doğusunda yer alan dört eyaleti Petro'ya verdi ve ona Baltık Denizi'ne erişim sağladı; bu, Nystad kaynağa göre Rusya'ya Baltık'a erişim ve “denize açılan pencere” tutkusunu gerçekleştiren dört eyalet sağladı.

Kaynaklar: [9] [3]

Prens Aleksey Vakası

Wikipedia'ya göre Petro'nun ve Evdokiya Lopuhina'nın oğlu Aleksey (d. 28 Şubat 1690, Moskova), babasının Batılılaşma reformlarına karşı çıkıyordu; 1716'da ordu hizmetine katılmak yerine Viyana'ya kaçtı, 1718'de Rusya'ya döndü, mirastan yoksun bırakıldı ve işkenceyle sorgulandı. Senato'nun ölüm cezasından iki gün sonra, 26 Haziran 1718'de Petro ve Pavlus Kalesi'nde öldü; yeni veliaht küçük üvey kardeşi Petr Petroviç oldu. Ayrıntılar sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [10]

Ölümü

Petro 8 Şubat 1725'te elli iki yaşında öldü (Wikipedia).

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Saint Petersburg Ne Zaman Kuruldu?

Kaynaklar kuruluş tarihi konusunda farklı gün verir. Wikipedia'nın Petro maddesi şehrin 29 Haziran 1703'te kurulduğunu yazar; Saint Petersburg maddesi ise 27 Mayıs 1703'ü (eski takvimle 16 Mayıs) verir ve 29 Haziran'ı Petro'nun isim günü olarak anar. Yani iki kaynak çelişir; 29 Haziran, adın dayandığı Havari Petrus günüdür, 27 Mayıs ise Petro ve Pavlus Kalesi'nin temelinin atıldığı gün olarak verilir. Bu maddede kuruluş tarihi 27 Mayıs 1703 olarak kullanılır.

Kaynaklar: [1] [6]

Tartışma: Baltacı Neden Hoşgörülü Davrandı?

Prut'ta Petro'nun ordusunun kuşatıldığı halde nispeten hafif şartlarla salıverilmesi tartışmalıdır. Wikipedia'ya göre Alexander Mikaberidze, Baltacı'nın hafif şartları kabul etmekle stratejik bir hata yaptığını savunur. Sadrazam rüşvet almakla suçlandı ve sonradan görevden alındı; Osmanlı savaş yanlıları da tatmin olmamıştı. Kaynak bu suçlamanın doğruluğunu belgelemez; bu nedenle bu maddede şartların hafifliğine ilişkin bir gerekçe kesin olarak verilmemiştir.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Poltava'nın Rakamları

Poltava'daki güç ve kayıp rakamları kaynağa göre geniş aralıklarla verilir. Wikipedia'ya göre Rus ordusu toplamda yaklaşık 75.000–80.000 kişiydi; ancak muharebeye 42.660 kişi ve 102 top katıldı. İsveç ordusu toplamda yaklaşık 20.000–31.000, muharebede ise 16.500 kişi ve 34 toptu. İsveç kayıpları 9.700–12.211 ölü, yaralı ve esir; Rus kayıpları 4.635–5.953 ölü ve yaralı olarak tahmin edilir. Yani “toplam” ve “muharebeye katılan” sayıları ayrı ayrı okunmalıdır. Kazak Hetmanı Mazepa da Wikipedia'ya göre İsveç'in müttefiki olarak muharebede yer aldı ve yenilgiden sonra XII. Karl'la birlikte kaçtı.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Petro'nun Mirası — Üstten Modernleşme mi?

Petro'nun reformlarının değerlendirmesi tartışmalıdır. Wikipedia'nın Rus İmparatorluğu maddesine göre bilim insanları reformları “üstten modernleşme” olarak görür: Petro hükümetini en yeni siyasi modellere göre yeniden düzenleyip Rusya'yı mutlakiyetçi bir devlete dönüştürdü, ama aynı zamanda 19. yüzyıl sonuna kadar sürecek serflik sistemini de pekiştirdi. Petro ve Pavlus Kalesi'nde biten Aleksey vakası da reformlara karşı muhalefetin bir simgesi sayılır; Wikipedia, son araştırmaların Aleksey'i “Petro'nun reformist vizyonu ile gelenekçi güçler arasında sıkışmış” biri olarak daha nüanslı sunduğunu yazar. Bu iki bakış, reformların kimlere neye mal olduğu konusunu açık bırakır.

Kaynaklar: [9] [10]

Bugüne Mirası

Petro'nun kurduğu Saint Petersburg 1918'e kadar başkent kaldı; Kutsal Sinod 1917'ye, Rütbeler Cetveli ise Bolşevik hükümetin onu 11 Kasım 1917'de kaldırmasına kadar sürdü (Wikipedia). Baltık'a erişim ve Nystad'da kazanılan bölgeler Rusya'yı Avrupa siyasetinde büyük bir güç yaptı. Osmanlı ile ilişkisi açısından Azak'ın 1711'de Osmanlı'ya geri verilmesi ve Prut Antlaşması, Petro'nun her hedefe ulaşamadığını gösterir (bkz. Rus İmparatorluğu).

Kaynaklar: [7] [9]

Önemli İsimler

• V. İvan1682–1696

  Petro'nun kardeşi ve ortak çar; ölümüyle Petro tek başına hükümdar oldu.

• Sofya1682–1689

  Petro'nun üvey kız kardeşi; genç çarlar adına naiplik yaptı.

• XII. Karlİsveç Kralı

  Büyük Kuzey Savaşı'nda Petro'nun rakibi; Poltava'dan sonra Bender'e sığındı.

• Baltacı Mehmed Paşa1711

  Prut'ta Petro'nun ordusunu kuşatan Osmanlı sadrazamı.

• Feofan Prokopoviç1721

  Kilise Nizamnamesi'nin yazarı olarak anılır.

• Prens Aleksey1690–1718

  Petro'nun oğlu; reformlara karşı çıktı ve 1718'de hapiste öldü.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 8 Temmuz 1709

  Poltava Muharebesi (eski takvimle 27 Haziran).

• 8 Şubat 1725

  Petro öldü.

• 9 Haziran 1672

  Petro Moskova'da doğdu.

• 9 Mart 1697–25 Ağustos 1698

  Büyük Elçilik.

• 10 Eylül 1721

  Nystad Antlaşması.

• 20 Kasım 1710

  Osmanlı Rusya'ya savaş ilan etti.

• 21 Temmuz 1711

  Prut Antlaşması.

• 22 Ekim 1721

  Rus İmparatorluğu ilan edildi.

• 25 Ocak 1721

  Kutsal Sinod kuruldu.

• 26 Haziran 1718

  Prens Aleksey öldü.

• 27 Mayıs 1703

  Saint Petersburg kuruldu (Saint Petersburg maddesine göre).

• 1682

  V. İvan'la birlikte çar oldu.

• 1695–1696

  Azak seferleri.

• 1696

  V. İvan'ın ölümü; Petro tek hükümdar.

• 1700

  Takvim reformu; Büyük Kuzey Savaşı başladı; Narva yenilgisi.

• 1711

  Yönetici Senato kuruldu.

• 1712

  Hükümet Saint Petersburg'a taşındı.

• 1722

  Rütbeler Cetveli.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Peter the Great (üçüncül kaynak)

   Petro'nun yaşamı, reformları ve savaşları. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Grand Embassy of Peter the Great (üçüncül kaynak)

   1697–1698 Büyük Elçilik. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Great Northern War (üçüncül kaynak)

   Savaşın tarihleri, ittifakı ve antlaşmaları. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Battle of Poltava (üçüncül kaynak)

   1709 muharebesi ve rakamları. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Russo-Turkish War (1710–1713) (üçüncül kaynak)

   Prut Seferi ve antlaşması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Saint Petersburg (üçüncül kaynak)

   Şehrin kuruluşu ve inşası. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Table of Ranks (üçüncül kaynak)

   Rütbeler Cetveli. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Holy Governing Synod (üçüncül kaynak)

   Kutsal Sinod'un kuruluşu ve niteliği. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Russian Empire (üçüncül kaynak)

   1721 imparatorluk ilanı, serflik ve tarihyazımı. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Tsarevich Alexei Petrovich of Russia (üçüncül kaynak)

    Prens Aleksey vakası. Üçüncül kaynaktır.