Sümer Şehir Devletleri

Genel Bakış

Sümer, Wikipedia'ya göre yaklaşık MÖ 3300–1900 arasında bugünkü Irak'ın güneyinde, Dicle ve Fırat vadisinde yükselen bir uygarlıktır. Uruk, Ur, Lagaş, Kiş, Nippur ve Eridu gibi şehir devletlerinden oluşuyordu; “dünyanın bilinen en eski metinleri” Sümer şehirleri Uruk ve Cemdet Nasr'dan gelir. Gılgamış Destanı da “bilinen en eski kurgu edebiyat örneği” olarak anılır. Sümerce, hiçbir bilinen dil ailesine bağlanmayan bir yalıtık (izole) dildir. Bu madde Sümer'i, kaynakların ayrıştığı ve tartışmalı iddiaların ayıklanması gereken noktalarla birlikte anlatır (sonraki Mezopotamya devletleri için bkz. Akad İmparatorluğu ve Asur İmparatorluğu).

Kaynaklar: [1] [10]

Dönemler ve Coğrafya

Wikipedia'nın kronolojisine göre Sümer öncesi Ubeyd dönemi yaklaşık MÖ 6500–4100, Uruk dönemi yaklaşık MÖ 4100–3100, Erken Hanedanlar dönemi yaklaşık MÖ 2900–2334, Akad İmparatorluğu yaklaşık MÖ 2334–2154 ve Ur III dönemi yaklaşık MÖ 2112–2004 arasındadır. Kaynak, Sümer'in siyasi bağımsızlığının tarımsal tuzlanma ve Amorit ile Elam baskıları nedeniyle MÖ 1900'e doğru solduğunu yazar. Kaynak Ur III tarihlerini Orta Kronoloji'ye göre verir; diğer dönemlerin tarihleri de yaklaşıktır.

Kaynaklar: [1] [7]

Uruk: İlk Şehir

Wikipedia'ya göre Uruk, MÖ 3100 dolaylarında zirvesinde 50.000'e varan nüfusa ve çevresinde 80.000–90.000 kişiye ulaşmış olabilir; arkeolojik alan yaklaşık 6 km²'dir. Şehrin merkezinde iki tapınak bölgesi vardı: İnanna'ya adanmış Eanna ve An (Anu) bölgesi. Yaklaşık MÖ 3000'de inşa edildiği tahmin edilen, 12–15 metre yüksekliğinde ve 9 km uzunluğunda bir tuğla sur şehri tamamen çevreliyordu. Uruk, kaynağa göre 633–638 Müslüman fethinden kısa süre önce ya da sonra terk edildi. Uruk Yayılması olarak adlandırılan süreç MÖ 4000–3200 arasında küçük tarım köylerinden daha büyük kentsel merkezlere geçişi anlatır.

Kaynaklar: [2]

Yazının Doğuşu

Kama yazısı, Wikipedia'ya göre yaklaşık MÖ 3300'de Sümer'de, Yakın Doğu'daki hesap tutma jeton sisteminden çıkan resimli bir ilk yazıdan gelişti. Başlangıçta kil tabletler ve kamış kalem kullanıldı; MÖ 3. binyıl ortasında kama uçlu kalem yaygınlaştı. Uruk maddesine göre Uruk'tan yaklaşık 190 tablet Uruk V, 1.776 tablet Uruk IV ve 3.094 tablet Uruk III dönemine aittir. İşaret sayısı Erken Hanedanlar döneminde yaklaşık 1.500'den yaklaşık 600'e indi. Yazı sonradan Akadca, Elamca ve Hititçe gibi dillere uyarlandı. Çözülme ve son kullanım ayrıntıları sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [3] [2]

Şehir Devletleri ve Kral Listesi

Wikipedia'ya göre Sümer Kral Listesi, Mezopotamya şehirlerini ve hükümdarlarını sıralayan, Sümerce yazılmış bir edebî metindir; çoğu nüsha Eski Babil döneminden (MÖ 2. binyıl başı), daha eski bir nüsha ise Ur III döneminde Şulgi'nin saltanatından (MÖ 2084–2037) gelir. Liste tufandan önceki sekiz kralı toplam 241.200 yıllık saltanatla verir; bireysel saltanatlar 28.800 ile 43.200 yıl arasındadır. Metin “Sonra tufan yeryüzünü süpürdü” diyerek ayrılır ve “krallık gökten Kiş'e indi.” Ancak kaynak, bu listedeki çok sayıda Sargon öncesi kraldan yalnızca yedisinin çağdaş Erken Hanedan yazıtlarında belgelendiğini yazar: Enmebaragesi, Gılgamış, Mesannepada, Meskiagnun, Elulu, Enşakuşanna ve Lugalzagesi.

Kaynaklar: [4]

Sargon ve Akad'ın Fethi

Wikipedia'ya göre Akad'lı Sargon yaklaşık MÖ 2334–2279 arasında hüküm sürdü. Kral Listesi onu Kiş Kralı Ur-Zababa'nın kadeh sunucusu olarak anlatır. Sargon, Uruk'lu Lugalzagesi'yi yenip şehrin surunu yıktı. Başkenti Akad'ın yeri arkeolojik olarak belirlenmemiştir. İmparatorluğunun Mezopotamya'nın çoğunu ve Levant, Hurri ve Elam topraklarının bir bölümünü kapsadığı düşünülür; kızı Enheduanna Ur'da başrahibe olup uzun süre kullanılan ayin ilahileri yazdı. Dil Akadcaydı.

Kaynaklar: [5]

Lagaş ve Gudea

Wikipedia'ya göre Lagaş'ın ensisi Gudea yaklaşık MÖ 2144–2124 arasında yönetti. Gutilerin egemenliği döneminde Lagaş onun yönetiminde epey özerklik kazandı. Gudea sulama kanalları ve tapınaklar yaptırmaya, tanrılara kıymetli armağanlar sunmaya odaklandı; yaklaşık 20 diyorit heykel yaptırdı (çoğu Louvre'dadır) ve Ningirsu için tapınak inşasını anlatan Gudea Silindirleri'ni oluşturdu. Malzemeler Amanos dağlarından sedir, Umman'dan diyorit, Arabistan'dan bakır ve uzak Meluhha'dan lapis lazuli olmak üzere batı Asya'nın dört yanından getirildi.

Kaynaklar: [6]

Ur III: Ur-Nammu ve Şulgi

Wikipedia'ya göre Ur III Hanedanı yaklaşık MÖ 2112–2004 arasında hüküm sürdü; kurucusu Ur-Nammu, Akad İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra güney Mezopotamya'yı yeniden birleştirdi. Şulgi (yaklaşık MÖ 2094–2047) ağırlık ve ölçülerin ve takvimin standartlaştırılması, tablet evleri denen yazıcı okullarının kurulması, yol ve kanalların genişletilmesi ve idarenin bürokratikleştirilmesi gibi geniş bir yeniden düzenleme yaptı. Şulgi ve Şu-Sin dönemlerinde kuzeybatıdan gelen Amorit baskısına karşı “büyük surlar” yapıldı. Dönemden yaklaşık 120.000 idari tablet günümüze ulaşmıştır; bunlar esas olarak ekonomik yönetimi ve işgücü organizasyonunu belgeler.

Kaynaklar: [7]

Ur-Nammu Kanunu

Wikipedia'ya göre Ur-Nammu Kanunu yaklaşık MÖ 2100'e tarihlenir; Ur-Nammu'nun saltanatı MÖ 2112–2095'tir ve bazı bilim insanları metnin yazarlığını oğlu Şulgi'ye atfeder. Kanun “eğer (suç) ise (ceza)” biçiminde kazuistik bir yapıya sahiptir. Cezaların çoğu gümüş şekel cinsinden parasal tazminattır; “göze göz” yerine tazminat ilkesi benimsenmiş, yalnızca ağır suçlarda ölüm cezası öngörülmüştür. Kanun Hammurabi Kanunu'ndan yaklaşık üç yüzyıl daha eskidir. Ayrıntıları sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [8]

Ur'un Çöküşü

Wikipedia'ya göre Ur III krallığı yaklaşık MÖ 2004'te bir Elam koalisyonunun “dış müdahalesiyle” çöktü. Son kral İbbi-Sin, eyaletler bağımsızlaşıp Amorit baskısı artarken denetimi yitirdi. Kaynak “iklimsel etkenlerden” ve gıda kıtlığına yol açmış olabilecek “ısınmadan” da söz eder, ancak bunun spekülatif kaldığını belirtir.

Kaynaklar: [7] [1]

Gılgamış ve Sümer Edebiyatı

Wikipedia'ya göre Gılgamış Destanı'nın edebî tarihi, Uruk Kralı Gılgamış hakkındaki beş Sümerce şiirle başlar ve bunların bir kısmı yaklaşık MÖ 2100'de Ur III döneminde yazılmış olabilir. Destan, Gılgamış'ın ve yoldaşı Enkidu'nun Humbaba ve Gök Boğası ile mücadelelerini, Enkidu'nun ölümünden sonra Gılgamış'ın Utnapiştim'den ölümsüzlük araması ve ölümün insanın kaçınılmaz kaderi olduğunu öğrenmesini anlatır. Oxford ETCSL derlemesi, Sümer edebiyatını anlatı ve mitolojik metinler, tarihî arka planlı metinler, kraliyet övgü şiirleri, ilahiler ve ağıtlar gibi kategorilerde sınıflandırır. Destanın sürümleri ve keşfi sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [9] [12]

Altmışlık Sistem

Wikipedia'ya göre altmışlık (60 tabanlı) sayı sistemi MÖ 3. binyılda Sümerlerde ortaya çıktı ve Babillilere aktarıldı. Bugün bir saat 60 dakikaya, bir dakika 60 saniyeye, bir daire ise 360 dereceye bölünür; bir derece de 60 yay dakikasıdır. Kaynak, Sümerlerin neden 60'ı taban seçtiğinin belgelenmediğini yazar; 60'ın on iki böleni olan ve 1'den 6'ya kadar her sayıya bölünebilen en küçük sayı olduğunu belirtir. Otto Neugebauer'e göre sistemin kökenleri sanıldığı kadar basit, tutarlı ya da tek bir zamana ait değildir.

Kaynaklar: [11]

Tartışma: Sümerce Türkçeyle Akraba mı?

Sümerce ile Türkçe arasında akrabalık iddiaları zaman zaman ortaya atılır. Wikipedia'nın Sümerce maddesine göre bilim insanları Sümerceyi Hint-Avrupa, Dravid, Ural, Türk ve Çin-Tibet gibi dil ailelerine bağlama girişimleri yapmış, ancak bu önerilerin “modern dilbilimciler arasında neredeyse hiç destek görmediğini” ve marjinal (fringe) kuramlar sayıldığını yazar. Sümerce eklemeli (aglütinatif), ergatif ve özne–nesne–yüklem dizilimli bir yapıya sahiptir; ancak eklemeli olmak tek başına akrabalığın kanıtı değildir. Bu maddede Sümerce yalıtık bir dil olarak ele alınmıştır.

Kaynaklar: [10]

Tartışma: Kral Listesi Ne Kadar Tarihsel?

Sümer Kral Listesi, tarih kaynağı olarak dikkatle kullanılmalıdır. Wikipedia'ya göre son el kitapları listenin erken dönemler için tarihsel belge olarak kullanımının “o kadar sınırlı olduğunu ki hiç kullanılmaması gerektiğini” söyler. Bu nedenle 241.200 yıllık saltanatlar efsanevi, yedi belgelenmiş kral ise tarihsel olarak doğrulanabilir çekirdek olarak ayrı değerlendirilmelidir.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Uruk'un Nüfusu ve “İlk Şehir” Unvanı

Uruk için “dünyanın ilk şehri” denir, ancak rakamlar kaynağa göre değişir. Wikipedia'nın Uruk maddesi MÖ 3100 dolaylarında şehirde 50.000'e varan, çevresinde 80.000–90.000 kişinin yaşadığını söyler; Sümer maddesi Uruk döneminde nüfusun ilk kez 50.000'i aştığını yazar. Bu iki ifade çelişmez; ancak nüfus tahminleri arkeolojik alan büyüklüğünden çıkarılır ve kesin bir sayım değildir. Yani “ilk şehir” unvanı kesin bir kanıt değil, bir çıkarımdır.

Kaynaklar: [2] [1]

Tartışma: En Eski Kanun Hangisi?

Ur-Nammu Kanunu için Wikipedia “bilinen en eski hayatta kalan kanun derlemesi” ifadesini kullanır ve Hammurabi'nin kanunundan yaklaşık üç yüzyıl önce yazıldığını belirtir. Ancak kaynağın kullandığı sıfat “hayatta kalan” en eski kanundur; yani karşılaştırma günümüze ulaşan metinler arasındadır. Kaynak, Ur-Nammu'nun yazarlığının da oğlu Şulgi'ye atfedilebildiğini ve kanunun yaklaşık 57 maddeden 29'unun bilindiğini yazar; yani metnin tamamı elimizde değildir.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: Sargon İlk İmparator muydu?

Wikipedia, Sargon'un “kayıtlı tarihte bir imparatorluğu yöneten ilk kişi olarak” anıldığını yazar; ancak bunun bir “bazen” nitelemesiyle söylendiğini ve birincil kaynakların çoğunun sonradan yapılmış kopyalar olduğunu, hükümdarlığına ait çağdaş belgelenmiş yalnızca dört yıl adının bulunduğunu belirtir. Sepet içinde nehre bırakılma efsanesi de bu sonradan yazılmış anlatılara aittir. Bu nedenle Sargon'a ilişkin ayrıntılar tarihsel ve efsanevi katmanlar olarak ayrılmalıdır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Ur Neden Çöktü?

Ur III'ün çöküşü tek bir nedene bağlanmaz. Wikipedia Elam koalisyonunun dış müdahalesini, İbbi-Sin'in eyaletler üzerindeki denetimi yitirmesini ve Amorit baskısını sayar; “ısınmanın gıda kıtlığına yol açmış olabileceği” de belirtilir ama bunun spekülatif olduğu vurgulanır. Sümer maddesi ise siyasi bağımsızlığın solmasında tarımsal tuzlanmayı da anar. Bu maddede kaynaklar bir ağırlık sıralaması yapmadığı için tek bir neden seçilmemiştir.

Kaynaklar: [7] [1]

Bugüne Mirası

Sümer'in mirası yazıda, hukukta, edebiyatta ve zaman ölçümünde sürer: kama yazısı yaklaşık 3.000 yıl kullanıldı (Wikipedia), Gılgamış Destanı'ndaki tufan anlatısı Nuh'un öyküsüyle çarpıcı paralellikler taşır (Wikipedia) ve altmışlık sistem bugünkü saat ve açı bölümlerinde yaşar. Sümerce konuşma dili olarak yaklaşık MÖ 2000'de sona erse de kutsal, törensel, edebî ve bilimsel bir dil olarak MÖ 1. yüzyıla kadar kullanıldı (Wikipedia).

Kaynaklar: [3] [9] [11] [1]

Önemli Hükümdarlar

• EnmebaragesiErken Hanedanlar

  Kral Listesi'ndeki, çağdaş yazıtlarla belgelenen yedi Sargon öncesi kraldan biri.

• GılgamışUruk

  Çağdaş yazıtlarla belgelenen yedi Sargon öncesi kraldan biri; destanın kahramanı.

• LugalzagesiUruk

  Sargon tarafından yenildi.

• Akad'lı SargonMÖ 2334–2279

  Akad İmparatorluğu'nu kurdu; kızı Enheduanna Ur'da başrahibeydi.

• GudeaMÖ 2144–2124

  Lagaş ensisi; Gudea Silindirleri ve diyorit heykelleriyle anılır.

• Ur-NammuMÖ 2112–2095

  Ur III'ün kurucusu; adını taşıyan kanunla anılır.

• ŞulgiMÖ 2094–2047

  Ölçü ve takvim standartlaşmasını ve yazıcı okullarını yürüttü.

• İbbi-Sinyaklaşık MÖ 2004

  Ur III'ün son kralı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• yaklaşık MÖ 3300

  Kama yazısı Sümer'de ortaya çıktı.

• yaklaşık MÖ 3100

  Uruk zirvesinde 50.000 kişilik nüfusa ulaştı.

• yaklaşık MÖ 3000

  Uruk'un 9 km'lik suru inşa edildi (tahmin).

• MÖ 2334–2279

  Akad'lı Sargon'un saltanatı.

• MÖ 2144–2124

  Lagaş ensisi Gudea.

• MÖ 2112–2095

  Ur-Nammu'nun saltanatı.

• yaklaşık MÖ 2100

  Ur-Nammu Kanunu; ilk Sümerce Gılgamış şiirleri.

• MÖ 2094–2047

  Şulgi'nin saltanatı.

• yaklaşık MÖ 2004

  Ur III'ün Elam koalisyonu tarafından çöküşü.

• yaklaşık MÖ 2000

  Sümerce konuşma dili olmaktan çıktı.

• MS 79/80

  Bilinen en geç tarihlenebilir kama yazılı tablet (Uruk).

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Sumer (üçüncül kaynak)

   Genel çerçeve, dönemler, dil ve gerileme. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Uruk (üçüncül kaynak)

   Uruk'un boyutu, nüfusu, sur ve tabletleri. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Cuneiform (üçüncül kaynak)

   Kama yazısının kökeni, çözülmesi ve son kullanımı. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Sumerian King List (üçüncül kaynak)

   Sümer Kral Listesi ve tarihsel değeri. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Sargon of Akkad (üçüncül kaynak)

   Sargon ve Akad İmparatorluğu. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Gudea (üçüncül kaynak)

   Lagaş ensisi Gudea. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Third Dynasty of Ur (üçüncül kaynak)

   Ur III'ün reformları ve çöküşü. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Code of Ur-Nammu (üçüncül kaynak)

   Ur-Nammu Kanunu. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Epic of Gilgamesh (üçüncül kaynak)

   Gılgamış Destanı'nın sürümleri ve keşfi. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Sumerian language (üçüncül kaynak)

    Sümerce'nin yalıtık dil olarak durumu ve akrabalık girişimleri. Üçüncül kaynaktır.

11. Wikipedia — Sexagesimal (üçüncül kaynak)

    Altmışlık sistemin Sümer kökeni. Üçüncül kaynaktır.

12. Oxford ETCSL — Electronic Text Corpus of Sumerian Literature

    Sümer edebiyatının kategorileri; toplam metin sayısı ve tarih aralığı sayfada belirtilmez.