Marie Curie

Genel Bakış

Marie Curie, radyoaktivite üzerine yaptığı öncü çalışmalarla hem fizik hem kimya alanında Nobel Ödülü kazanan tek kişi oldu; kadınların bilime katılımının önündeki ciddi kurumsal engellere -ve kariyerinin doruğunda patlak veren aşağılayıcı bir basın kampanyasına- rağmen döneminin en etkili bilim insanlarından biri haline geldi. Keşfettiği radyoaktif elementler hem kanser tedavisinde çığır açtı hem de -tam bir ironiyle- onun kendi ölümüne yol açan uzun vadeli radyasyon hasarının kaynağı oldu. Curie'nin hayat öyküsü, dönemin cinsiyet ve milliyet önyargılarıyla dolu bilim kurumlarında bir yabancı kadının ne denli büyük dirençle karşılaştığını da gözler önüne serer: bir yandan iki kez Nobel'le taçlandırılırken, diğer yandan bir akademi üyeliğinden reddedilip basında "yuva yıkıcısı" diye karalandı.

Kaynaklar:

Eğitim Mücadelesi

Polonya'da kadınların üniversiteye kabul edilmediği bir dönemde, Marie (doğum adıyla Maria Skłodowska) gizli bir "gezici üniversite" ağı üzerinden eğitim aldı; Rus işgali altındaki Varşova'da kadınlara resmi yükseköğrenim kapalı olduğu için bu ağ, gizli toplantılarla ve el yazması notlarla yürütülen, riskli ama sistemli bir direniş eğitimiydi. On yedi yaşındayken kız kardeşi Bronya ile bir anlaşma yaptı: Bronya önce Paris'te tıp eğitimi alırken Marie altı yıl boyunca mürebbiyelik yaparak kardeşine maddi destek sağlayacak, ardından sıra kendisine geldiğinde Bronya ona destek olacaktı. Bu plan işe yaradı ve Bronya'nın yardımıyla 1891'de nihayet Paris'e taşınan Marie, Sorbonne'a kaydolarak fizik, matematik ve kimya okudu; Fransa'ya taşınması, hem bir bilim kariyeri hem de dönemin cinsiyet kısıtlamalarına karşı kişisel bir kaçış anlamına geliyordu.

Kaynaklar:

Pierre Curie ile Ortaklık: Polonyum ve Radyumun Keşfi

Marie, 1894'te ortak bir fizikçi arkadaşları aracılığıyla tanıştığı Pierre Curie ile ertesi yıl evlendi; kısa süre sonra Henri Becquerel'in uranyum tuzlarında keşfettiği gizemli ışımayı doktora tezi konusu olarak seçti ve kendi geliştirdiği hassas bir elektrometreyle, uranyum cevheri pitchblende'in saf uranyumdan bile daha fazla ışıma yaydığını fark etti -bu, cevherde henüz bilinmeyen, çok daha radyoaktif başka bir elementin varlığına işaret ediyordu. Pierre, kendi kristalografi araştırmasını bırakıp eşinin bu keşfine katıldı; birlikte, uranyum cevherinden çok daha radyoaktif iki yeni element -polonyum (Marie'nin doğduğu Polonya'ya atfen) ve radyum- keşfettiler. Bu çalışma için tonlarca pitchblende cevherini, harap bir eski anatomi kulübesinde, kendi elleriyle kaynattıkları kazanlarda yıllarca süren yorucu bir işlemle arıttılar; geceleri laboratuvara dönüp saf radyum tuzlarının karanlıkta yaydığı hayaletimsi mavi-yeşil ışıltıyı izlemekten büyük keyif aldıklarını sonradan yazdılar. Çift, 1898'de duyurdukları bu keşif için hiçbir zaman patent almamayı, bulgularını bilim camiasıyla serbestçe paylaşmayı tercih etti; bu karar onlara büyük bir mali kazanç sağlamadı ama radyoaktivite araştırmalarının dünya çapında hızla yaygınlaşmasını kolaylaştırdı.

Kaynaklar:

Pierre'in Ölümü ve Sorbonne'un İlk Kadın Profesörü

19 Nisan 1906'da Pierre Curie, Paris sokaklarında yağmurlu bir günde yolun karşısına geçerken atlı bir kağnının altında kalarak anında öldü; bu beklenmedik ölüm, Marie'yi hem kişisel olarak hem de laboratuvarının bilimsel ortağını kaybederek derinden sarstı. Sorbonne yönetimi, Pierre'in boşalan kürsüsünü doğrudan Marie'ye teklif etti ve bu atamayla Curie, üniversitenin 650 yıllık tarihinde ilk kez bir kadını profesör kürsüsüne getirmiş oldu; ilk dersini, sanki hiç kesintiye uğramamış gibi, Pierre'in kaldığı yerden -son verdiği dersin son cümlesinden- başlatarak sembolik bir devamlılık sergiledi.

Kaynaklar: [6]

Fransız Bilimler Akademisi Reddi

1911'de, iki Nobel Ödülü arasındaki dönemde, Curie Fransız Bilimler Akademisi'ne üyelik için aday gösterildi; ancak oylama yalnızca bir oy farkla (28'e karşı 27) rakibi Édouard Branly lehine sonuçlandı. Akademideki muhafazakâr üyelerin bir kısmı, kadınların "evde kalması gerektiği" gerekçesiyle adaylığına açıkça karşı çıkmış, bazı üyeler ise Polonya kökenini sorun etmişti; Curie bu aşağılayıcı deneyimin ardından bir daha adaylığını hiç sunmadı ve on yıl boyunca akademiye hiçbir çalışmasını yayımlatmadı.

Kaynaklar: [2]

Langevin Skandalı: İkinci Nobel'in Gölgesinde

1910-1911'de, Pierre'in 1906'daki ölümünün ardından, Curie evli bir fizikçi olan eski öğrencisi Paul Langevin'le bir yıl süren bir ilişki yaşadı; Langevin'in eşi bu ilişkiyi kanıtlayan özel mektupları ele geçirip basına sızdırınca, ikinci Nobel Ödülü'nü almasından yalnızca birkaç gün önce skandal patlak verdi. Fransız basını -o sırada Belçika'da bilim insanlarıyla (Einstein dahil) bir toplantıdayken- onu "yabancı yuva yıkıcısı" gibi başlıklarla hedef aldı; İsveç Nobel Komitesi ondan ödül törenine katılmamasını istese de Curie hiçbir suç işlemediğini savunarak törene bizzat katıldı. Eve döndüğünde evinin önünde öfkeli bir kalabalıkla karşılaştı; Langevin ise kendisini karalayan bir gazete editörüyle düello yaptı, kimse yaralanmadı. Skandalın ardında yatan cinsiyetçi çifte standart çarpıcıydı: aynı dönemde pek çok erkek bilim insanının evlilik dışı ilişkileri toplumca sessizce görmezden gelinirken, yabancı ve başarılı bir kadının benzer bir ilişkisi ulusal bir ahlak krizine dönüştürüldü; tarihçiler bu tepkiyi, Curie'nin hem cinsiyeti hem de Polonyalı kökeni nedeniyle maruz kaldığı çifte dışlanmanın en açık kanıtı olarak değerlendirir.

Kaynaklar: [3]

İki Nobel Ödülü

1903'te radyoaktivite araştırmalarıyla Fizik Nobeli'ni -kocası Pierre ve Henri Becquerel ile paylaşarak- kazandı; komite başlangıçta yalnızca erkekleri adaylığa dahil etmeyi düşünürken, jüri üyesi bir matematikçinin uyarısı üzerine Marie de listeye eklendi. 1911'de, Langevin skandalının tam ortasında, radyum ve polonyumun izolasyonu için tek başına Kimya Nobeli'ni kazandı -bu, bugün hâlâ iki FARKLI bilim dalında Nobel kazanan tek kişi olma unvanını koruyor -kimyager Linus Pauling da iki Nobel'e (Kimya ve Barış) sahip olsa da, ikincisi bir bilim ödülü değildir; Curie'nin ayrıcalığı özellikle bu ikisinin de fen bilimleri alanında olmasından gelir.

Kaynaklar: [1]

"Küçük Curieler": I. Dünya Savaşı'nda Mobil Röntgen Üniteleri

I. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Curie, cephedeki yaralı askerlerin hızlı teşhisi için mobil röntgen üniteleri geliştirdi -halk arasında "petites Curies" (küçük Curieler) diye anılan bu araçlar, kırık kemikleri ve gömülü şarapnel parçalarını doğrudan cephe gerisinde tespit etmeyi mümkün kıldı. Kendisi de bizzat bu araçlardan birini kullanmayı öğrenip cepheye giderek yaklaşık bir milyon yaralı askerin röntgeninin çekilmesine katkıda bulundu; kızı Irène de -henüz on sekiz yaşındayken- bu çalışmalara bizzat hemşire-radyograf olarak katıldı ve yıllar sonra kendisi de -annesi gibi- bir Nobel Ödülü kazanacaktı. Curie bu dönemde ayrıca radyum üretiminden elde ettiği kişisel gelirin bir kısmını savaş tahvillerine yatırmayı teklif etti, ancak Fransız hükümeti bunu "bilimsel bir hazineyi tehlikeye atmak" gerekçesiyle reddetti; bunun üzerine Curie, savaş sonunda madalyalarını bile eritilip satılabileceğini söyleyerek ulusal fedakârlık çağrısını sembolik olarak sürdürdü.

Kaynaklar:

Tartışma: Radyum Çılgınlığı ve Bilimsel Sorumluluk

Curie'nin radyum keşfi, 1900'lerin başında beklenmedik ve karanlık bir yan etki doğurdu: girişimciler radyumu "mucize" bir madde olarak pazarlayıp diş macununa, çikolataya, kozmetiğe ve "Radithor" gibi içme suyu ürünlerine kattı; bu ürünler kanserden iktidarsızlığa kadar her derde deva olarak satıldı. Saat kadranlarını radyumlu boyayla parlak hale getiren "Radyum Kızları" adlı fabrika işçileri, fırçalarını dudaklarıyla sivriltmeye teşvik edildikleri için ağır radyasyon zehirlenmesi yaşadı ve pek çoğu erken yaşta öldü. Bu trajik sonuç, bilim tarihçileri arasında bir sorumluluk tartışması doğurur: bazıları Curie'nin kendisinin de dönemin bilgisiyle radyasyonun tehlikelerini tam kavrayamadığını, dolayısıyla sorumluluğun asıl bu "mucize" söylemini pazarlayan işletmelerde olduğunu savunurken, diğerleri bir keşfin toplumsal kontrolden çıkmasının, keşfeden bilim insanının uyarı sorumluluğunu da gündeme getirdiğini öne sürer -tartışma, bilimsel keşiflerin öngörülemeyen sonuçlarına dair daha genel bir etik soruyu da temsil eder. Curie'nin kendisi de bu tehlikeden tamamen habersiz değildi -ellerinde kronik yanıklar ve nasırlar biriktiğini, parmak uçlarının giderek hassaslaştığını not etmişti- ancak dönemin bilim camiası radyasyonun uzun vadeli, kümülatif etkilerini henüz sistematik olarak anlamamıştı; bu yüzden onu bugünün güvenlik standartlarıyla yargılamanın da anakronistik bir haksızlık olacağı sıkça vurgulanır.

Kaynaklar: [4]

Ölüm ve Miras

Curie, yıllarca korumasız biçimde maruz kaldığı radyasyonun neden olduğu aplastik anemiden 4 Temmuz 1934'te altmış altı yaşında öldü; bugün bile 1899-1902 yıllarına ait laboratuvar defterleri o denli radyoaktiftir ki kurşun kutularda saklanır ve önümüzdeki 1.500 yıl boyunca da radyoaktif kalacağı öngörülür -kendisi de kurşun kaplı bir tabuta gömülmüştür. 1909'da kurduğu Institut du Radium (bugünkü Institut Curie), radyoterapi araştırmalarının dünya çapında öncü merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor; kızı Irène Joliot-Curie'nin de 1935'te Kimya Nobeli kazanmasıyla Curie ailesi, anne-kız ikisinin de Nobel Ödülü kazandığı tek aile unvanını taşımaya başladı. Curie'nin kalıntıları 1995'te, cinsiyet ayrımı gözetmeksizin başarıyı onurlandırma simgesi olarak, Paris'teki Panthéon'a -kendi hakkıyla oraya gömülen ilk kadın olarak- nakledildi.

Kaynaklar: [5]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. NobelPrize.org — "Marie Curie"

   İki Nobel Ödülü ve radyoaktivite araştırmaları.

2. PBS NewsHour — "The day Marie Curie got snubbed by the French science world"

   1911 Fransız Bilimler Akademisi reddi.

3. NPR — "Don't Come to Stockholm! Madame Curie's Nobel Scandal"

   Langevin skandalı ve basın kampanyası.

4. History.com — "Radium: The Deadly Health Fad of the Early 1900s"

   Radyum çılgınlığı, Radithor ve Radyum Kızları.

5. Institut Curie — "The legacy of Marie Curie"

   Institut du Radium'un kuruluşu ve ölümü.

6. Wikipedia — "Pierre Curie"

   1906'daki ölümü ve Marie'nin Sorbonne kürsüsüne ataması.