Albert Einstein

Genel Bakış

Albert Einstein (1879–1955), 1905'teki dört makalesiyle ışık, atomlar, uzay ve zaman anlayışını değiştiren; 1915'te genel görelilik kuramını tamamlayan Alman doğumlu kuramsal fizikçidir. Wikipedia'ya göre Einstein 1933'ten sonra ABD'de yaşadı ve Princeton'daki İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde çalıştı. Kuramları 1919'daki Eddington gözlemiyle dünya çapında ün kazandı; 1921 Nobel Fizik Ödülü ise görelilik için değil, fotoelektrik etki yasası için verildi. Bu madde Einstein'ın yaşamını ve çalışmalarını, kaynakların ayrıştığı ya da efsanelerle karıştığı noktaları belirterek anlatır.

Kaynaklar: [1]

Çocukluk ve Eğitim

Wikipedia'ya göre Einstein 14 Mart 1879'da Ulm'da, laik Aşkenazi Yahudi ailesi Hermann ve Pauline Koch'un çocuğu olarak doğdu; aile 1880'de Münih'e taşındı. St. Peter Katolik ilkokuluna ve Luitpold Gymnasium'a gitti. Ailesi 1894'te İtalya'ya taşınınca ortaöğrenimini 1896'da mezun olduğu Aarau kanton okulunda tamamladı ve 1896–1900 arasında ETH Zürih'te matematik ve fizik öğrenip öğretmenlik diploması aldı. 1901'de İsviçre vatandaşlığını kazandı, 1902'den itibaren Bern'deki İsviçre Patent Ofisi'nde yardımcı uzman olarak çalıştı.

Kaynaklar: [1]

1905: Mucize Yıl

Wikipedia'ya göre Einstein 1905'te “Annalen der Physik” dergisinde yayımlanan dört makale yazdı ve aynı yıl moleküler boyutlar üzerine doktora tezini tamamladı. Makaleler fotoelektrik etki (ışığın enerji kuantumları fikri), Brown hareketi (atomların varlığının kanıtı), özel görelilik ve kütle–enerji eşdeğerliği konularındaydı. Bu yıl fizik tarihinde “annus mirabilis” (mucize yıl) olarak anılır. Einstein bu dönemde Bern'de patent ofisinde çalışıyordu.

Kaynaklar: [2] [1]

Özel Görelilik

Wikipedia'ya göre özel görelilik iki ilkeye dayanır: fizik yasalarının tüm eylemsiz referans çerçevelerinde aynı olması (görelilik ilkesi) ve ışığın boşluktaki hızının, kaynağın ya da gözlemcinin hareketinden bağımsız olarak tüm gözlemciler için aynı olması. Sonuçları arasında zaman genişlemesi (“hareketli saatler daha yavaş işler”), boy kısalması, eşzamanlılığın göreliliği ve kütle–enerji eşdeğerliği (E = mc²) vardır. Kaynak, 1887 Michelson–Morley deneyinin ışık hızının sabitliğini doğruladığını ve esir kuramını çürüttüğünü, Hermann Minkowski'nin 1907–1908 arasında uzay ve zamanı birleştiren matematiksel çerçeveyi kurduğunu yazar. Işığın boşluktaki hızı 299.792.458 m/s olarak verilir.

Kaynaklar: [3] [4]

Akademik Yıllar ve Berlin

Einstein sırasıyla Bern Üniversitesi (1908–1909), Zürih Üniversitesi (1909–1911), Prag Charles Üniversitesi (1911–1912) ve ETH Zürih'te (1912–1914) profesörlük yaptı. 1914'te Berlin'e taşındı ve Prusya Bilimler Akademisi'ne katıldı; 1917'de Kaiser Wilhelm Fizik Enstitüsü'nün müdürü oldu (Wikipedia).

Kaynaklar: [1]

Genel Görelilik (1915)

Wikipedia'ya göre Einstein'ın genel görelilik çalışması, Kasım 1915'te Prusya Bilimler Akademisi'ne sunduğu alan denklemleriyle zirveye ulaştı. Aynı yıl kuramının Merkür'ün anormal günberi ilerlemesini açıkladığını gösterdi. Kuramın çıkış noktası olan eşdeğerlik ilkesi, kütleçekiminin zamanın akışını etkilediği sonucunu doğurur. Bu, yerçekimini bir kuvvetten çok uzay-zamanın kütlelerle biçimlenmesi olarak yeniden tanımlayan bir çerçeveydi.

Kaynaklar: [4] [1]

1919 Tutulması ve Dünya Çapında Ün

Eddington deneyi, 29 Mayıs 1919 güneş tutulmasını Príncipe (Batı Afrika) ve Sobral'dan (Brezilya) gözlemledi. Wikipedia'ya göre Newton'a dayalı öngörü 0,83, Einstein'ın 1915 öngörüsü 1,75 yay saniyesiydi. Sonuçlar 6 Kasım 1919'da Royal Society ile Royal Astronomical Society'nin ortak toplantısında açıklandı ve Einstein'ın öngörüsünü doğruladı. Basında yer alan “Einstein kuramı zafer kazandı” (The New York Times) gibi manşetler, onun dünya çapında tanınmasına yol açtı.

Kaynaklar: [5]

Nobel Ödülü (1921)

Einstein'a 1921 Nobel Fizik Ödülü, ödül gerekçesine göre “kuramsal fiziğe hizmetleri ve özellikle fotoelektrik etki yasasını keşfi nedeniyle” verildi; Nobel'in arama sonuçlarına göre ödülü 1922'de teslim aldı. Yani ödül, görelilik kuramı için değildi. Bunun nedeni aşağıdaki tartışma bölümünde ele alınmıştır.

Kaynaklar: [6]

Kozmolojik Sabit ve Genişleyen Evren

Wikipedia'ya göre Einstein 1917'de alan denklemlerine kozmolojik sabiti, aksi hâlde denklemlerinin durağan bir evrene izin vermemesinden memnun olmadığı için ekledi. Friedmann 1922'de genişleyen çözümlerin geçerli olduğunu gösterdi; Lemaître 1927'de genel görelilik ile gözlemleri birleştirerek evrenin genişlediğini ortaya koydu; Hubble'ın 1929 gözlemleri de evrenin genişlediğini gösterdi ve Einstein'ın durağan modeliyle çelişti. 1998'de iki ekip Ia türü süpernovalarla evrenin genişlemesinin hızlandığını buldu; bu, pozitif bir kozmolojik sabiti yeniden gündeme getirdi ve karanlık enerjiyi açıkladı.

Kaynaklar: [7]

Kuantum Tartışması ve Birleşik Alan

Wikipedia'ya göre Einstein, kuantum mekaniğinin temel rastlantısallığına karşı çıktı ve “Tanrı zar atmaz” sözüyle anılır. 1935'te Podolsky ve Rosen'la birlikte “Fiziksel Gerçekliğin Kuantum-Mekanik Betimlemesi Tam Sayılabilir mi?” makalesini yayımladı; makale, bir parçacığın konumu ölçülürse ikinci parçacığın konumunun onu bozmadan öngörülebileceğini ve dolayısıyla hem konumun hem momentumun belirli değerler taşıması gerektiğini savunarak kuantum kuramının eksik olduğunu ileri sürdü. Bohr aynı dergide EPR'nin yanlış akıl yürüttüğünü, konum ve momentum ölçümlerinin “tamamlayıcı” olduğunu belirterek yanıt verdi. John Stewart Bell 1964'te yerel gizli değişken kuramlarının kuantum mekaniğinin korelasyonlarını üretemeyeceğini gösterdi; 1980'lerde Alain Aspect'in deneyleri kuantum mekaniğinin öngörüleriyle uyumlu sonuç verdi. Kaynak, kuantum mekaniğinin altında yatan herhangi bir gizli değişken kuramının yerel olmayan olması gerektiğini yazar. Einstein son yıllarını başarısız kalan bir birleşik alan kuramı arayışına adadı.

Kaynaklar: [8] [1]

1933: Almanya'dan Ayrılış ve Princeton

Wikipedia'ya göre Einstein 1933'te ABD'yi ziyaret ederken Hitler iktidara geldi. Nazilerin Yahudilere yönelik zulmünden dehşete düşen Einstein Amerika'da kaldı, 1940'ta ABD vatandaşlığı aldı ve 1933–1955 arasında Princeton'daki İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde çalıştı.

Kaynaklar: [1]

Türkiye Mektubu (1933)

Einstein 17 Eylül 1933'te Türk hükümetine bir mektup gönderdi. STRASAM'ın aktardığına göre mektupta Nazi politikaları yüzünden mesleklerinden alıkonulan Almanya'daki 40 profesör ve doktorun Türk kurumlarında çalışmasına izin istiyor, niteliklerini vurguluyor ve bir yıl ücretsiz hizmet öneriyordu. Jewish Currents'in aktardığına göre girişim, Atatürk'ün diş hekimi ve Einstein'ın uluslararası bir kongrede tanıştığı Türk Yahudisi Sami Günzberg'den geldi. Sonraki yıllarda Almanya ve Avusturya'dan gelen bilim insanlarının Türkiye'de özellikle İstanbul'daki tıp ve fen bölümlerini güçlendirdiği aktarılır. Mektubun tam etkisi konusunda kaynakların anlatımı farklıdır.

Kaynaklar: [10] [11]

Kişisel Yaşam

Wikipedia'ya göre Einstein 1903'te Mileva Marić ile evlendi; Hans Albert (1904) ve Eduard (1910) adlı oğulları oldu. 1914'te ayrıldılar ve 1919'da boşandılar. Aynı yıl kuzeni Elsa Löwenthal ile evlendi; Elsa 1936'da öldü. Kaynak, 1902 başında doğan kızı Lieserl'in akıbetinin belirsiz olduğunu da yazar.

Kaynaklar: [1]

Siyonizm ve İsrail'in Başkanlık Teklifi

Wikipedia'ya göre Einstein Siyonizm'i destekledi ve 1952'de kendisine sunulan İsrail cumhurbaşkanlığı teklifini reddetti. Kaynak reddin gerekçesini belirtmez.

Kaynaklar: [1]

Ölümü

Einstein 18 Nisan 1955'te New Jersey'in Princeton kentinde, 76 yaşında öldü (Wikipedia).

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Nobel Neden Görelilik İçin Verilmedi?

Nobel Komitesi'nin arşivlerine dayanan özetlere göre komite, 1921 ödülünü fotoelektrik etki yasasına verdi; çünkü ışığın tanecik yapısı tartışmalı olduğundan Einstein'ın bu kuramı değil, yasanın kendisi ödüllendirildi. Aynı özet, ödül konuşmasında “en çok tartışmanın görelilik kuramı etrafında toplandığının” söylendiğini, ancak resmî gerekçenin görelilik ya da kuantum kuramından değil, fotoelektrik etkiden söz ettiğini aktarır. Nobel Komitesi'nin 1921'de ödülü ertelediği, 1922'de teslim ettiği de belirtilir. Nobel'in kendi sayfalarına doğrudan erişemediğimiz için bu bölümdeki bilgi, arama özetindeki alıntılara dayanır.

Kaynaklar: [6]

Tartışma: “Okulda Başarısızdı” Miti

Einstein'ın çocukken okulda başarısız olduğu ya da matematikte kaldığı sık tekrarlanan bir efsanedir. Wikipedia, bu inancın doğru olmadığını, ailesinin konuşmasının gecikmesinden endişelendiğini, ancak Einstein'ın erken yaştan itibaren matematik ve fizikte üstün yetenek gösterdiğini ve on üç yaşlarında olağanüstü başarı sergilediğini yazar.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Eddington'ın Verileri Güvenilir mi?

Wikipedia, tarihçilerin Eddington'ın veri analizinde doğrulama yanlılığı bulunup bulunmadığını sorguladığını, ancak modern yeniden analizlerin “Eddington'ın analizinin doğru olduğunu ve daha sonraki bazı güneş tutulması analizlerinden daha az yanlılık taşıdığını” gösterdiğini yazar. Aynı kaynağa göre Newton öngörüsü 0,83 yay saniyesidir; başka kaynaklarda 0,87 gibi farklı değerler geçebilir. Bu maddede kaynağın 0,83 değeri kullanılmıştır.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Türkiye Mektubu Nasıl Karşılandı?

Kaynaklar mektubun sonucu konusunda farklı anlatır. STRASAM'a göre Başbakan İsmet İnönü, Türkiye'de zaten kırktan fazla benzer nitelikte profesör ve doktor çalıştığı gerekçesiyle isteği reddetti ve mektubu Maarif Vekili Reşit Galip'e yönlendirdi; buna rağmen Atatürk Türk üniversitelerinin kapılarını Alman bilim insanlarına açtı ve toplam 190 Alman bilim insanı Türkiye'ye geldi. Jewish Currents ise mektubun Atatürk'e Başbakanlık üzerinden gönderildiğini ve “onlarca” Alman ve Avusturyalı Yahudi bilim insanının Türkiye'ye taşındığını yazar. Sayılar ve karar sürecinin ayrıntıları bu iki kaynakta uyuşmaz; bu maddede kesin bir hüküm verilmez.

Kaynaklar: [10] [11]

Tartışma: Einstein ve Manhattan Projesi

Wikipedia, Einstein'ın Roosevelt'e yazılan Einstein–Szilárd mektubunu desteklediğini ve bunun Manhattan Projesi'nin başlamasına katkıda bulunduğunu yazar; Einstein–Szilárd mektubu maddesi ise Einstein'ın Temmuz 1940'ta Manhattan Projesi'nin kendisi için güvenlik izni alamadığını (barışçı görüşleri ve ünü nedeniyle olduğu belirtilir) yazar. Yani Einstein'ın projeye katkısı bir mektubu imzalamakla sınırlıydı; fiilî çalışmaya katılmadı. 1947'de Newsweek'e, Almanların atom bombası geliştiremeyeceğini bilseydi hiçbir şey yapmayacağını söylemiştir.

Kaynaklar: [9] [1]

Tartışma: EPR'de Einstein Haklı mıydı?

EPR tartışması kaynaklarda kesin bir “kazanan” ilan etmez. Wikipedia'ya göre Bohr, EPR'nin akıl yürütmesini yanlış bulmuş, Bell'in teoremi ve sonraki deneyler ise yerel gizli değişkenlerin kuantum korelasyonlarını açıklayamayacağını göstermiştir. Bu, Einstein'ın “yerellik” ilkesine bağlı gizli değişken beklentisinin desteklenmediği anlamına gelir. Ancak bu sonuç, kuantum mekaniğinin tam olup olmadığı sorusuna verilen felsefi yanıtı kendiliğinden belirlemez; bu nedenle maddede iki tarafın iddiaları kaynaklarına göre aktarılmış, hüküm verilmemiştir.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: “En Büyük Hata” Sözü

Kozmolojik sabitin Einstein'ın “en büyük hatası” olduğu söylenir. Wikipedia, bu ünlü sözün George Gamow'un anlatımlarına dayandığını, ancak O'Raifeartaigh ve Mitton'ın başka çağdaşların da Einstein'ın bu ifadeyi kullandığını duyduğunu bulduğunu yazar. Yani söz tek bir tanığa dayanmaz ama Einstein'ın kendi elinden çıkmış yazılı bir kaynağı da yoktur. 1998'de hızlanan genişlemenin bulunmasıyla kozmolojik sabit yeniden önem kazandı.

Kaynaklar: [7]

Bugüne Mirası

Einstein 1999'da Time dergisinin “Yüzyılın Kişisi” seçildi; einsteinium elementi onun adını taşır (Wikipedia). Genel görelilik bugün de sınanmaktadır: Wikipedia'ya göre kuramın öngörüleri Merkür'ün günberi hareketi, ışığın sapması, kütleçekimsel kırmızıya kayma ve LIGO'nun doğrudan gözlediği kütleçekimi dalgalarıyla doğrulanmıştır; GPS'in işleyişi de kuramın sürekli bir doğrulaması sayılır.

Kaynaklar: [1] [4]

Önemli Yıllar ve İsimler

• Hermann Minkowski1907–1908

  Uzay ve zamanı birleştiren matematiksel çerçeveyi (Minkowski uzay-zamanı) kurdu.

• Arthur Eddington1919

  Príncipe'de tutulma gözlemi ekibini yönetti; sonuçlar 6 Kasım 1919'da açıklandı.

• Niels Bohr1935

  EPR makalesine aynı dergide yanıt verdi.

• John Stewart Bell1964

  Yerel gizli değişken kuramlarının kuantum korelasyonlarını üretemeyeceğini gösterdi.

• Leo Szilárd1939

  Einstein'ın imzaladığı mektubu kaleme aldı.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 2 Ağustos 1939

  Einstein–Szilárd mektubu.

• 6 Kasım 1919

  Sonuçlar Londra'da açıklandı.

• 14 Mart 1879

  Einstein Ulm'da doğdu.

• 17 Eylül 1933

  Türk hükümetine mektup gönderdi.

• 18 Nisan 1955

  Princeton'da öldü.

• 29 Mayıs 1919

  Güneş tutulması gözlemi (Príncipe ve Sobral).

• 1896–1900

  ETH Zürih'te öğrenim.

• 1902

  Bern'deki patent ofisinde göreve başladı.

• 1905

  “Mucize yıl”: dört makale ve doktora tezi.

• 1914

  Berlin'e taşındı.

• Kasım 1915

  Genel görelilik alan denklemlerini sundu.

• 1921

  Nobel Fizik Ödülü (1922'de teslim edildi).

• 1933

  Amerika'da kaldı; Princeton'a yerleşti.

• 1940

  ABD vatandaşlığı aldı.

• 1952

  İsrail cumhurbaşkanlığı teklifini reddetti.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Albert Einstein (üçüncül kaynak)

   Yaşam, kariyer, göç ve efsaneler. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Annus mirabilis papers (üçüncül kaynak)

   1905 makaleleri ve tarihleri. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Special relativity (üçüncül kaynak)

   Özel göreliliğin ilkeleri ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — General relativity (üçüncül kaynak)

   Alan denklemleri ve doğrulamalar. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Eddington experiment (üçüncül kaynak)

   1919 tutulması gözlemi. Üçüncül kaynaktır.

6. NobelPrize.org — Fizik Nobel Ödülü 1921 (arama özetleri)

   Sayfaya doğrudan erişilemedi (403); gerekçe ve komite tutumu yalnızca arama özetindeki alıntılardan alınmıştır.

7. Wikipedia — Cosmological constant (üçüncül kaynak)

   Kozmolojik sabit ve “en büyük hata” sözü. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — EPR paradox (üçüncül kaynak)

   EPR makalesi, Bohr'un yanıtı, Bell teoremi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Einstein–Szilárd letter (üçüncül kaynak)

   1939 mektubu ve sonuçları. Üçüncül kaynaktır.

10. STRASAM — The Story of Albert Einstein's Letter to Atatürk

    1933 mektubunun içeriği ve Türkiye'deki karşılığı.

11. Jewish Currents — September 17: Einstein's Letter to Atatürk

    Mektubun kaynağı (Sami Günzberg) ve sonuçları.