Galileo Galilei

Genel Bakış

Galileo Galilei (1564-1642), teleskobu gökyüzü gözlemlerinde kullanan ilk bilim insanlarından biri olarak Jüpiter'in uydularını, Ay'ın yüzeyindeki kraterleri ve Venüs'ün evrelerini keşfetti; bu gözlemler Kopernik'in heliosentrik modelini gözlemsel olarak destekleyen güçlü kanıtlar sundu. Bu buluşlar onu 1633'te Roma Engizisyonu önünde yargılanmaya, fikirlerinden resmen vazgeçmeye ve ömrünün geri kalanını ev hapsinde geçirmeye götürdü; ancak hayatı etrafında örülen pek çok ünlü anekdotun -Eğik Kule deneyinden "Yine de dönüyor" sözüne kadar- tarihsel doğruluğu bugün de tartışma konusudur ve bu madde bu efsaneleri gerçek olaylardan ayırmaya özel önem veriyor.

Kaynaklar: [1] [5]

Erken Yaşam ve Pisa Üniversitesi

Galileo, 1564'te Pisa'da doğdu; başlangıçta babasının isteğiyle tıp okumak üzere Pisa Üniversitesi'ne kaydoldu, ancak kısa sürede matematik ve doğa felsefesine yöneldi. 1589'da aynı üniversitede matematik kürsüsüne atandı, 1592'de ise Padova Üniversitesi'ne geçerek burada on sekiz yıl boyunca -kendi ifadesiyle hayatının "en verimli" dönemini- geçirdi; bu yıllarda hareket, düşme ve sarkaç üzerine yaptığı deneysel çalışmalar, sonraki teleskopik keşiflerinin de temelini oluşturdu. Padova döneminde ayrıca askerler ve zanaatkârlar için ölçüm araçları geliştirip özel dersler vererek ek gelir sağladı; bu pratik mühendislik uğraşları, onun soyut felsefi tartışmalardan çok gözlem ve ölçüme dayalı bir bilim anlayışını benimsemesinde de etkili oldu.

Kaynaklar: [1] [9]

Efsane: Eğik Kule Deneyi

Galileo'nun farklı ağırlıktaki iki topu Pisa'daki Eğik Kule'den aynı anda bırakıp aynı hızla düştüklerini gösterdiği anlatısı, popüler bilim tarihinin en ünlü sahnelerinden biridir; ne var ki bu olayın tek kaynağı, öğrencisi Vincenzo Viviani'nin Galileo'nun ölümünden altmış yıl sonra, 1654'te yazdığı (1717'de basılan) biyografidir. Galileo'nun kendi el yazmalarında böyle bir gösteriden hiç söz edilmez; bunun yerine düşen cisimlerin hızının ağırlıktan bağımsız olduğunu bir düşünce deneyi ve top-tüfek mermisiyle yaptığı daha mütevazı denemelerle tartışır. Çoğu bilim tarihçisi bugün olayı, Viviani'nin hocasının dehasını vurgulamak için kurguladığı ya da abarttığı bir efsane olarak değerlendiriyor.

Kaynaklar: [3]

Efsane: Pisa Katedrali'ndeki Avize

Bir başka yaygın anlatıya göre genç Galileo, 1580'lerin başında Pisa Katedrali'nde sallanan bir kandili izlerken, kandilin genişçe ya da dar bir yayla sallanmasından bağımsız olarak aynı süreyi aldığını fark edip sarkaçların izokronizm (eş-zamanlılık) ilkesini bu anda keşfetti -süreyi de nabız atışlarıyla ölçtüğü söylenir. Ancak Galileo'nun sarkaçlarla ilgili ilk notları 1588'e, ciddi sistematik araştırmaları ise ancak 1602'ye tarihlenir; bazı bilim tarihçileri katedral anlatısının bir "masal" olduğunu, keşfin deneysel gözlemden çok mekanik-geometrik bir çıkarımdan geldiğini savunur. Buna karşın anlatının kökeninde yattığı düşünülen kandil bugün hâlâ katedralde sergileniyor.

Kaynaklar: [4]

Teleskop ve Gökyüzü Devrimi (1609-1610)

1609 yazında kendi yaptığı spanglası (dürbünü) yaklaşık 3 kattan 8 kata çıkaran Galileo, Aralık 1609'da Ay'ın yüzeyinin -o güne dek sanıldığı gibi pürüzsüz değil- kraterli ve engebeli olduğunu çizimleriyle belgeledi. 7-15 Ocak 1610 arasında Jüpiter'in çevresinde dört küçük ışık noktası gözlemleyip bunların gezegeni turladığını fark ederek bugün "Galileo Uyduları" diye anılan dört büyük Jüpiter uydusunu keşfetti. Eylül 1610'da ise Venüs'ün, tıpkı Ay gibi evreler geçirdiğini gözlemledi; bu bulgu, Venüs'ün Güneş etrafında döndüğünü ve dolayısıyla Yer-merkezli Ptolemaios modelinin fiziksel olarak doğru olamayacağını gösteren en güçlü gözlemsel kanıtlardan biriydi.

Kaynaklar: [6]

Simon Marius ile Öncelik Tartışması

Jüpiter'in dört büyük uydusunu keşfeden yalnızca Galileo değildi: Almanya'da Bavyeralı gökbilimci Simon Marius da neredeyse aynı günlerde kendi teleskobuyla aynı uyduları gözlemlemişti. Marius, dört yıl sonra bunu Galileo'dan bir gün sonra keşfettiğini iddia edince Galileo bunu bir önceliği gasp girişimi olarak gördü ve 1623'teki "Il Saggiatore" adlı eserinde Marius'u intihalle suçladı; yaklaşık üç asır sonra yapılan bağımsız bir inceleme, iki gökbilimcinin birbirinden habersiz olarak gerçekten de neredeyse aynı anda -aradaki farkın Almanya'da kullanılan Jülyen takvimi ile İtalya'daki Gregoryen takvim arasındaki bir günlük kaymadan kaynaklandığı- bu keşfi yaptığını doğruladı. İronik biçimde, bugün kullanılan Io, Europa, Ganymede ve Callisto isimlerini de Galileo değil, Marius önermişti.

Kaynaklar: [8]

Aile Hayatı ve Kızı Maria Celeste

Galileo hiç evlenmedi, ancak Venedikli Marina Gamba'dan biri erkek iki kızı olmak üzere üç çocuğu oldu; evlilik dışı doğdukları için kızlarının uygun bir eş bulma ihtimali düşük görüldüğünden, büyük kızı Virginia'yı on üç yaşındayken Floransa yakınlarındaki San Matteo Manastırı'na yerleştirdi. Virginia, rahibe olurken babasının yıldızlara olan tutkusuna atıfla "Maria Celeste" adını aldı; babasına yazdığı ve günümüze ulaşan 124 mektup, Galileo'nun ev hapsi yıllarındaki günlük yaşamına, hastalıklarına ve kızıyla olan yakın bağına dair en zengin birinci elden kaynaklardan biridir -Galileo'nun kendi mektupları ise günümüze ulaşamamıştır.

Kaynaklar: [9]

Fizik Çalışmaları

Eğik düzlemlerde nesnelerin düşüşünü inceleyerek, ağırlıklarından bağımsız olarak aynı hızla düştüklerini gösterdi -bu, Aristoteles fiziğine doğrudan meydan okuyan deneysel bir bulguydu ve modern mekaniğin temellerini attı. Gözlem, ölçüm ve matematiksel formülasyona dayanan bu yaklaşımıyla modern deneysel bilimsel yöntemin öncülerinden sayılır; "doğa kitabı matematik diliyle yazılmıştır" sözü, bu yaklaşımını özetler.

Kaynaklar: [1]

1616 Uyarısı ve "İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog"

Kopernik modelini savunan yazıları üzerine 1616'da Kardinal Roberto Bellarmino tarafından resmen uyarılan Galileo, Dünya'nın hareket ettiğini artık hiçbir biçimde savunmaması ya da öğretmemesi talimatını aldı; aynı yıl Engizisyon heliosentrizmi "resmen sapkınlık" ilan etti. 1623'te eski dostu Kardinal Maffeo Barberini'nin Papa VIII. Urban olarak seçilmesiyle hava bir süreliğine yumuşadı; Papa, Kopernik teorisini yalnızca matematiksel bir varsayım olarak ele alması şartıyla bu konuda yazmasına izin verdi. Galileo 1632'de yayımladığı "İki Büyük Dünya Sistemi Üzerine Diyalog" adlı eserinde ise, jeosentrik görüşü savunan "Simplicio" (Bön Adam) adlı karaktere -bilerek ya da bilmeyerek- Papa'nın kendisiyle özel görüşmelerinde dile getirdiği argümanları neredeyse birebir söyletti; bu durum, Papa'yı kişisel olarak hakarete uğramış hissettirdi ve on yılı aşkın süren dostluklarını bir anda düşmanlığa çevirdi.

Kaynaklar: [1] [2] [7]

1633 Yargılanması: Suçlama ve Karar

Şubat 1633'te Roma'ya çağrılan Galileo, "Güneş'in dünyanın merkezi olduğu" yanlış öğretisini savunduğu gerekçesiyle Roma Engizisyonu önünde yargılandı; 22 Haziran 1633'te "sapkınlıktan ciddi şekilde şüpheli" bulunarak suçlu ilan edildi. On kardinalden yalnızca yedisinin imzaladığı kararla önce ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı, bu ceza bir gün içinde -Papa'nın kararıyla- ev hapsine çevrildi; Galileo, ölümüne kadar Floransa yakınlarındaki Arcetri'deki villasında göz hapsinde tutuldu ve fikirlerinden resmen vazgeçmek (abjuration) zorunda bırakıldı.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: Gerçekten İşkence Gördü mü?

Galileo'nun Engizisyon tarafından fiziken işkenceye uğradığı iddiası yaygın biçimde tekrarlanır; ancak bugünkü tarihçilerin çoğunluğu, 1633'teki sorgusunda kendisine yalnızca işkence aletlerinin gösterilip, fikirlerinden vazgeçmediği takdirde kullanılacağının sözlü olarak bildirildiği, ancak gerçek anlamda işkenceye uğramadığı görüşündedir -dönemin hukuk usulleri, onun statüsündeki bir figüre fiilî işkence uygulanmasını da zaten pek olası kılmıyordu. Efsanenin bu denli güçlü biçimde yerleşmesinin bir nedeni, Galileo'yu "monolitik bir Kilise tarafından ezilen kahraman bilim insanı" olarak resmeden anlatının, akıl-inanç çatışması tartışmalarında güçlü ve çekici bir sembol sunmasıdır.

Kaynaklar: [1] [2]

Tartışma: "Yine de Dönüyor" Sözünü Gerçekten Söyledi mi?

Galileo'nun, fikirlerinden vazgeçtiğini imzaladıktan hemen sonra ayağını yere vurup "Eppur si muove" ("Yine de dönüyor") diye mırıldandığı anlatısı, direnişin ve bilimsel gerçeğin sembolü olarak dünya çapında ünlenmiştir; ancak bu sözün ilk yazılı kaydı, olaydan 120 yıldan uzun bir süre sonra, 1757'de Giuseppe Baretti'nin bir kitabında, matbu ilk tam hâli ise ancak 1761'de karşımıza çıkar. 1911'de bulunan ve döneme ait görünen bir tabloda sözün yazılı olduğu iddia edilse de, bu tablonun aslında 19. yüzyılda üretilmiş bir sahte olduğu anlaşılmıştır. Bu nedenle çoğu tarihçi sözü, Galileo'nun kişiliğine uygun düşse de kaynak bakımından doğrulanamayan bir sonraki yüzyıl efsanesi olarak değerlendiriyor.

Kaynaklar: [5]

Tartışma: Bu Gerçekten Bir "Bilim Karşı Din" Çatışması mıydı?

Galileo davası, genellikle bilimsel gerçek ile dogmatik dinî otorite arasındaki saf bir çatışmanın simgesi olarak anlatılır; ancak son yıllardaki tarih yazımı bu resmi büyük ölçüde sorguluyor. 1616 kararı verildiğinde bilimsel kanıtların ağırlığı henüz kesin biçimde heliosentrizmden yana değildi -dönemin çoğu doğa filozofu Kopernik modelini yalnızca kullanışlı bir hesaplama aracı olarak görüyordu- ve tartışma büyük ölçüde Kutsal Kitap'ı kimin yorumlama yetkisine sahip olduğuna dair Kilise-içi bir anlaşmazlıktan doğdu. Üstelik 1632 krizinin gerçek tetikleyicisi, Galileo'nun "Simplicio" karakterine Papa'nın kendi sözlerini söyletmesiyle yaşanan kişisel bir kırılmaydı; bu nedenle günümüz tarihçileri olayı yalnızca "bilim mi din mi" ikiliğine indirgemek yerine, kişisel husumetler, siyasi hesaplar ve teolojik nüansların iç içe geçtiği çok katmanlı bir kriz olarak okumayı tercih ediyor.

Kaynaklar: [2] [7]

Miras

1992'de Katolik Kilisesi resmen özür dileyerek yargılamanın hatalı olduğunu kabul etti; NASA'nın Jüpiter'i incelemek için gönderdiği uzay aracına "Galileo" adı verildi. Bilim ile kurumsal otorite arasındaki gerilimin en tanınan simgelerinden biri olmayı sürdüren Galileo'nun mirası, çevresini saran efsanelerin ayıklanmasıyla -tuhaf biçimde- azalmıyor, aksine gözlemsel yöntemi gerçekten nasıl devrimci kıldığını daha net görünür kılıyor. Onu bir kule sahnesinde ya da bir mahkeme salonunda söylediği tek bir cümlede aramak yerine, on yıllarca süren sabırlı gözlem, ölçüm ve matematiksel çıkarım pratiğinde aramak, modern bilimin nasıl işlediğine dair çok daha sağlam bir ders sunuyor.

Kaynaklar: [1]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia (İngilizce) — Galileo affair

   1616 uyarısı, 1632 Diyalog krizi, 1633 yargılanması.

2. UCLA Newsroom — "The truth about Galileo and his conflict with the Catholic Church"

   Davanın tarihyazımı tartışması, bilim-din ikiliğinin sorgulanması.

3. Wikipedia (İngilizce) — Galileo's Leaning Tower of Pisa experiment

   Eğik Kule deneyinin Viviani kaynaklı efsane niteliği.

4. Terra-Svet / dönem kaynakları — Pisa Katedrali avizesi ve sarkaç keşfi

   Sarkaç izokronizmi keşfinin efsanevi ve gerçek zaman çizelgesi.

5. Wikipedia (İngilizce) — And yet it moves

   'Eppur si muove' sözünün kaynak tarihi ve 1911 sahte tablosu.

6. NASA Science — "Galileo's Observations of the Moon, Jupiter, Venus and the Sun"

   1609-1610 teleskopik keşiflerin kronolojisi.

7. Gizmodo — "Did Galileo get in trouble for being right, or for being a jerk about it?"

   Simplicio karakteri ve Papa VIII. Urban'ın kişisel kırgınlığı.

8. Wikipedia (İngilizce) — Simon Marius

   Jüpiter uyduları keşfindeki bağımsız öncelik tartışması.

9. Wikipedia (İngilizce) — Galileo's Daughter

   Maria Celeste'in mektupları ve Galileo'nun aile yaşamı.