Jül Sezar

Genel Bakış

Jül Sezar (Gaius Julius Caesar, MÖ 100–44), Roma Cumhuriyeti'nin son on yılında hem parlak bir komutan hem usta bir siyasetçi olarak öne çıktı; kişisel iktidarını öylesine büyüttü ki bu hem kendi ölümüne hem de Cumhuriyet'in imparatorluğa dönüşmesine yol açtı. Galya'yı fethederek Roma sınırlarını Ren Nehri'ne kadar genişletti, ordusuyla İtalya'ya girerek bir iç savaş başlattı, rakiplerini yendikten sonra 'ömür boyu diktatör' ilan edildi ve bu unvanı aldıktan yalnızca bir ay sonra, MÖ 44'te Senato'da suikaste kurban gitti. Yazdığı savaş anıları, getirdiği takvim reformu ve adının kazandığı unvan niteliği, ölümünden iki bin yıl sonra bile hâlâ günlük hayatın bir parçası.

Kaynaklar: [1]

Doğum, Aile ve Gençlik

Sezar, MÖ 100 yılının 12 ya da 13 Temmuz'unda Roma'da, kendini efsanevi tanrıça Venüs'ün soyundan sayan patrici Julius ailesinde doğdu. Babası aynı adı taşıyan bir praetordu; annesi Aurelia Cotta nüfuzlu bir aileden geliyordu. On altı yaşındayken babasını kaybedince ailenin reisi oldu. Halası Julia, dönemin güçlü generali ve yedi kez konsül seçilen Gaius Marius ile evliydi; bu akrabalık genç Sezar'ı, Marius'un rakibi diktatör Sulla'nın gözünde tehlikeli kılan halkçı (Populares) kanada bağladı. Sulla, MÖ 82'de düzenlediği proscriptio (kara liste) sırasında Sezar'dan, Marius yanlısı Cinna'nın kızı Cornelia ile evliliğini bozmasını istedi; Sezar reddedince rahiplik unvanı ve karısının çeyizi elinden alındı, kendisi bir süre saklanmak zorunda kaldı. Annesinin akraba çevresinin araya girmesiyle affedildi; rivayete göre Sulla, onda 'birçok Marius' gördüğünü söylemiştir.

Kaynaklar: [1] [2]

Askerlik Yılları ve Korsanlarla Karşılaşma

Affedildikten sonra Roma'dan uzaklaşan Sezar, Anadolu'da askeri hizmete girdi ve bir kuşatmada gösterdiği yararlılıktan ötürü 'meşe yaprağı tacı' (corona civica) ile ödüllendirildi. Sulla'nın ölümünün ardından Roma'ya dönüp hitabet ve hukukla uğraştı, belagatiyle tanındı. MÖ 75'te retorik eğitimi almak için Rodos'a giderken Ege açıklarında korsanlarca kaçırıldı ve otuz sekiz gün tutsak kaldı; tutsaklığı sırasında korsanlarla şiir okuyup oyunlar oynadığı, ama şakayla onları bir gün asacağını söylediği anlatılır. Fidye ödenip serbest kaldıktan sonra sözünü tutarak bir filo topladı, korsanları yakalattı ve yerel valinin işlemi ağırdan almasına sinirlenerek onları kendi yetkisiyle cezalandırdı.

Kaynaklar: [2] [5]

Cursus Honorum ve Birinci Triumvirlik

Sezar, Roma'nın seçilmiş görevler merdiveninde (cursus honorum) hızla yükseldi: askeri tribün, MÖ 69'da quaestor, MÖ 65'te aedile (bu görevde halka gösteriler düzenleyerek büyük borca girdi) ve MÖ 63'te, otuz yedi yaşındayken Roma dininin en yüksek makamı olan pontifex maximus'a seçildi — zengin senatör Crassus'un finansal desteğinin bu zaferde payı olduğu düşünülür. MÖ 62'de praetor, ardından İspanya'da propraetor olarak görev yaptı ve buradan borçlarını kapatacak bir servetle Roma'ya döndü. MÖ 60'ta, dönemin en zengin adamı Crassus ile en güçlü generali Pompeius arasında, modern tarihçilerin sonradan 'Birinci Triumvirlik' adını verdiği gayriresmi bir güç paylaşımı anlaşması kurdu; antik Romalılar bu terimi hiç kullanmadı. İttifak, Sezar'ın kızı Julia'nın Pompeius ile evlendirilmesiyle pekiştirildi. Üçlü, MÖ 59'da Sezar'ı konsül seçtirdi ve ardından onu Galya valiliğine atadı — bu görev ona hem sınırsız bir savaş alanı hem de muazzam bir zenginlik kazandıracaktı.

Kaynaklar: [2] [1]

Galya Savaşları (MÖ 58–50)

Galya Savaşları, Sezar'ın askeri şöhretinin temelini attı. İlk olarak, Alp bölgesinden göç etmeye çalışan Helvetii kabilesini Bibracte Savaşı'nda durdurdu, ardından Ren'i geçip Galya'ya yerleşmeye çalışan Germen kralı Ariovistus'u yendi. MÖ 57'de kuzeydeki Belgae kabile birliğine karşı Sabis (Sambre) Nehri kıyısında çetin bir savaş verdi. Mühendislik gücünü sergilemek için MÖ 55'te Ren Nehri üzerine on gün içinde ahşap bir köprü inşa ettirerek Germanya'ya kısa bir sefer düzenledi; aynı yıl ve MÖ 54'te Britanya adasına iki keşif seferi yaptı, ancak kalıcı bir işgal kurmadı. Savaşların doruk noktası MÖ 52'de yaşandı: Arverni kabilesinin genç lideri Vercingetorix, dağınık Galya kabilelerini ilk kez ortak bir direniş altında birleştirdi ve Gergovia'da Sezar'a ilk yenilgisini yaşattı. Ancak Sezar onu Alesia kentinde kuşattı; hem kuşatılanları hem dışarıdan gelen yardım ordusunu aynı anda durdurmak için kentin çevresine biri içe biri dışa dönük çifte bir sur inşa ettirdi. Vercingetorix teslim oldu, yıllar sonra Roma'da düzenlenen zafer alayında halka gösterildikten sonra idam edildi. Sezar bu on yıllık kampanyayı her yıl ayrı bir cilt olarak yayımladığı 'Galya Savaşları Üzerine Yorumlar' (Commentarii de Bello Gallico) adlı eserinde üçüncü şahıs ağzından anlattı; eser hem bir propaganda aracı hem de yalın Latincesiyle bugün hâlâ okunan bir edebi başyapıt sayılır.

Kaynaklar: [1]

Rubicon'u Geçmek ve İç Savaş

Galya'daki başarıları Sezar'ın Roma'daki siyasi gücünü öylesine büyüttü ki Senato'daki rakipleri, artık kendi safına geçmiş olan Pompeius'un desteğiyle onu ordusunu terhis etmeye zorlamaya çalıştı. Sezar bu emre uymak yerine MÖ 49'un Ocak ayında, valilik bölgesiyle İtalya'yı ayıran küçük Rubicon Nehri'ni tek bir lejyonuyla geçerek fiilen iç savaşı başlattı. Pompeius ve müttefikleri İtalya'yı terk edip doğuya çekilmek zorunda kaldı. Sezar MÖ 48'de Yunanistan'daki Pharsalus Savaşı'nda Pompeius'u kesin biçimde yendi; Pompeius Mısır'a kaçtı ancak oraya varır varmaz genç firavun XIII. Ptolemaios'un adamlarınca öldürüldü. Sezar'ın peşinden Mısır'a gelişi, kraliçe Kleopatra VII ile hem siyasi hem kişisel bir ittifaka ve oğulları Kaisarion'un doğumuna yol açtı. MÖ 47'de Anadolu'da Pontus kralı II. Pharnakes'i Zela Savaşı'nda o kadar hızlı yendi ki Roma'ya durumu 'Geldim, gördüm, yendim' (Veni, vidi, vici) sözleriyle özetledi. Pompeius'un kalan destekçilerini MÖ 46'da Kuzey Afrika'da Thapsus'ta, MÖ 45'te İspanya'da Munda'da saf dışı bırakarak iç savaşı tamamen kazandı.

Kaynaklar: [1]

Tartışma: "Alea Iacta Est" Gerçekten Söylendi mi?

Sezar'ın Rubicon'u geçerken söylediği aktarılan 'Alea iacta est' ('Zar atıldı') sözü, Latince değil aslında Yunanca söylenmiş olabilir. Plutarch ve Suetonius, Sezar'ın bu anda Atinalı oyun yazarı Menandros'tan bir dizeyi Yunanca alıntıladığını yazar; bugün yaygın olan Latince biçim sonraki yüzyıllarda yerleşmiş bir gelenektir. Üstelik olayın Sezar'ın kendi anlatısında yer alıp almadığı da bilinmiyor, çünkü 'İç Savaş Üzerine Yorumlar' adlı eseri Rubicon'u hiç anmadan başlar. Sözün tam biçimi tartışmalı olsa da kararın dönüşü olmayan niteliği tartışmasızdır; 'Rubicon'u geçmek' deyimi bu yüzden bugün de geri dönülmez bir karar anlamında kullanılır.

Kaynaklar: [1]

Ömür Boyu Diktatörlük ve Reformlar

İç savaşı kazanan Sezar, Roma'nın olağan cumhuriyetçi kurumlarını fiilen askıya alarak art arda diktatörlük yetkileri aldı; MÖ 44'ün Şubat ayında Senato onu 'dictator perpetuo' (ömür boyu diktatör) ilan etti. Bu dönemde yoksul yurttaşlara ve emekli askerlere toprak dağıttı, borç yükünü hafifletti, Senato üyeliğini genişleterek İtalya dışından (Galya dahil) yeni üyeler kattı, Cisalpine Galya ve bazı İspanya topluluklarına Roma vatandaşlığı tanıdı. En kalıcı reformu takvimdeydi: eski Roma takvimi ay evrelerine dayalıydı ve rahiplerin siyasi çıkarlarına göre keyfi olarak ay eklediği bozuk bir sistemdi, mevsimlerle uyumunu tamamen kaybetmişti. Sezar, İskenderiyeli gökbilimci Sosigenes'in hesaplarından yararlanarak güneş yılına dayalı yeni bir takvim tasarladı; geçiş yılı olan MÖ 46'ya iki ekstra ay dahil 67 gün eklenerek bu yıl 445 güne çıkarıldı ve halk arasında 'kargaşa yılı' diye anılır oldu. MÖ 45'in 1 Ocak'ından itibaren yürürlüğe giren yeni takvim, üç normal 365 günlük yılın ardından bir 366 günlük artık yıl eklenmesi kuralına dayanıyordu; bu sistem küçük bir düzeltmeyle (1582 Gregoryen reformu) bugün hâlâ kullanılmaktadır.

Kaynaklar: [1] [3]

Suikast: 15 Mart MÖ 44

Sezar'ın kişisel gücünün krallığa yaklaştığından kaygılanan, aralarında affettiği eski Pompeius taraftarlarının da bulunduğu altmışa yakın senatör, Marcus Junius Brutus ve Gaius Cassius Longinus önderliğinde bir suikast komplosu kurdu. MÖ 44'ün 15 Mart'ında (Ides of March) Sezar, Pompeius Tiyatrosu'na bitişik toplantı salonuna giderken hem eşi Calpurnia'nın önceki gece gördüğü kötü bir rüya hem de kâhin Spurinna'nın haftalar önceki uyarısı yüzünden tereddüt etti; yolda Spurinna'yla karşılaşınca alaycı biçimde 'Mart'ın Ides'i geldi' dedi, kâhin de 'ama henüz geçmedi' diye karşılık verdi. Salona girdiğinde komplocular çevresini sardı; Tillius Cimber bir dilekçe bahanesiyle togasını omzundan çekince Publius Servilius Casca ilk darbeyi omzuna indirdi. Ardından diğerleri de bıçaklarını sapladı; Suetonius'a göre toplam yirmi üç darbe aldı, ancak hekimlerin sonraki değerlendirmesine göre bunlardan yalnızca göğsündeki bir tanesi ölümcüldü. Cesedi köleler tarafından bir sedyeyle evine taşındı. İki gün sonra Marcus Antonius'un düzenlediği cenaze töreninde halka gösterilen, yirmi üç yara izini sergileyen balmumu heykeli kalabalığı öfkelendirdi; halk komplocuların evlerini ve Senato binasını ateşe verdi, çoğu suikastçı Roma'dan kaçmak zorunda kaldı.

Kaynaklar: [4]

Tartışma: Sezar'ın Son Sözü Neydi?

Sezar'ın ölürken söylediği rivayet edilen 'Et tu, Brute?' ('Sen de mi, Brutus?') sözü aslında hiçbir antik kaynakta bu Latince biçimiyle geçmez; ifade William Shakespeare'in 1599 tarihli 'Julius Caesar' oyunuyla popülerleşmiştir. Tarihçi Suetonius ve Cassius Dio, Sezar'ın ölürken hiçbir şey söylemediğini, yalnızca togasını başının üzerine çekip sessizce düştüğünü yazar. Suetonius yine de, bazı kaynakların Sezar'ın Brutus'u görünce Yunanca 'Kai su, teknon' ('Sen de mi, evladım?') dediğini aktardığını ekler; bu cümlenin gerçek bir söylem mi yoksa sonradan eklenmiş bir edebi motif mi olduğu belirsizdir. Yani en tanıdık versiyon kurgu, en eski versiyon ise kaynağında bile şüpheyle kayda geçirilmiştir.

Kaynaklar: [4]

Suikast Sonrası: İkinci Triumvirlik ve Philippi

Komplocuların amacı Cumhuriyet'i kurtarmaktı, ama sonuç tam tersi oldu. Antonius, Sezar'ın evlatlık mirasçısı genç Octavianus ve süvari komutanı Lepidus, MÖ 43'te resmî yetkilerle donatılmış 'İkinci Triumvirlik'i kurarak komplocuların ve zenginlerin mal varlığına el koydu, birçoğunu idam ettirdi (proscriptio). MÖ 42'de Sezar resmen tanrılaştırıldı ('Divus Iulius'), bu da Octavianus'a 'tanrının oğlu' (divi filius) unvanını kullanma hakkı verdi. Aynı yıl Antonius ve Octavianus, Philippi Savaşı'nda Brutus ve Cassius'un ordularını yendi; her ikisi de savaş sonrası intihar etti. Sezar'ın ölümüyle başlayan iç savaşlar zinciri, on üç yıl sonra Octavianus'un tek hâkim olmasıyla ve MÖ 27'de Augustus unvanını almasıyla sona erecek, Roma İmparatorluğu İmparatorluğu'nu doğuracaktı.

Kaynaklar: [4] [1]

Miras: Bir İsmin Unvana Dönüşmesi

Sezar'ın kişisel adı olan 'Caesar', ölümünden sonra bir aile mirasından çıkıp bizzat imparatorluk makamının unvanına dönüştü; ardılı Augustus'tan başlayarak sonraki tüm Roma imparatorları bu ismi resmî unvanlarının bir parçası olarak taşıdı. Bu miras dil sınırlarını da aştı: Almanca 'Kaiser' ve Rusça/Slavca 'çar' (tsar) sözcükleri doğrudan 'Caesar' adından türedi. Takvim reformu, adını taşıyan Jülyen takvimi olarak on altı yüzyıl boyunca Avrupa'da kullanıldı ve küçük bir düzeltmeyle bugünkü Gregoryen takvimin temelini oluşturdu. 'Galya Savaşları Üzerine Yorumlar', yalın ve dolaysız üslubuyla Latince öğretiminde hâlâ başlangıç metni olarak okutulur. Shakespeare'in oyunundan Hollywood yapımlarına kadar sayısız eserde yeniden canlandırılan Sezar, iktidar hırsı, ihanet ve siyasi belirsizlik temalarının Batı kültüründeki en kalıcı simgelerinden biri hâline geldi.

Kaynaklar: [1] [3]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia (İngilizce) — Julius Caesar (üçüncül kaynak)

   Genel biyografi, Galya Savaşları, iç savaş, suikast ve miras kronolojisi. Üçüncül kaynaktır.

2. World History Encyclopedia — Julius Caesar

   Gençlik, Sulla dönemi, cursus honorum ve Birinci Triumvirlik ayrıntıları.

3. Wikipedia (İngilizce) — Julian calendar

   Takvim reformunun teknik ayrıntıları: 445 günlük 'kargaşa yılı', Sosigenes, artık yıl kuralı.

4. Wikipedia (İngilizce) — Assassination of Julius Caesar

   Suikast komplosu, uyarılar, darbe sayısı, son sözler tartışması ve sonrası.

5. Livius.org (Jona Lendering) — Plutarch: Caesar and the Pirates

   Antik kaynak (Plutarch) temelli korsan kaçırılması anlatısı; fidye, tutsaklık süresi, çarmıha germe.