İlyada ve Odysseia

Genel Bakış

İlyada ve Odysseia, geleneksel olarak Homeros'a atfedilen iki Eski Yunan destanıdır. Wikipedia'ya göre İlyada 24 kitapta 15.693 dizeden, Odysseia 24 kitapta 12.109 dizeden oluşur; ikisi de daktilik hegzametre ile yazılmıştır ve MÖ 8. yüzyıl dolaylarında oluşturulmuştur (bazı bilim insanları İlyada için MÖ 7. yüzyıl ortasını savunur). Destanlar Truva Savaşı'nı ve sonrasını anlatır; Truva ise bugün Türkiye'nin Çanakkale ilinde yer alır. Bu madde eserlerin içeriğini, Homeros sorununu ve Truva'nın arkeolojik ve Hitit kayıtlarındaki izlerini, kaynakların ayrıştığı noktalarla birlikte anlatır (bkz. Hitit İmparatorluğu).

Kaynaklar: [2] [3] [6]

İlyada: Yapı ve Konu

Wikipedia'ya göre İlyada Truva Savaşı'nın onuncu yılının son haftalarını anlatır: Akhilleus ile Agamemnon'un Briseis yüzünden çatışmasını, Patroklos'un ölümünü ve Hektor'un ölümünü. Truva Atı ve şehrin yıkılışı destanda yer almaz. Eser, Akhilleus'un “öfkesi” anlamına gelen μῆνις (mēnis) sözcüğüyle başlar; öfke, destanın merkezî temasıdır. Diğer temalar arasında kleos (ün), kader, gurur ve kahramanlık sayılır. Destanı festivallerde “rapsodlar” denen profesyonel okuyucular söylerdi.

Kaynaklar: [2]

Odysseia: Yapı ve Konu

Wikipedia'ya göre Odysseia, Odysseus'un Truva Savaşı'ndan sonra Ithaka'ya on yıllık dönüş yolculuğunu anlatır. Oğlu Telemakhos babasının haberini ararken talipler eşi Penelope'ye kur yapar. Odysseus Kyklops, Kirke'nin büyüsü, Sirenler ve Skylla ile Kharybdis gibi sınavlardan geçer; eve dilenci kılığında döner, kendini ortaya çıkarır, ok yarışmasını kazanır, talipleri öldürür ve Penelope ile buluşur. Başlıca temalar nostos (eve dönüş), ksenia (konukseverlik) ve sadakat ile kimliğin sınanmasıdır; kuş alametleri de önemlidir. Wikipedia'ya göre eser Homeros Yunancasıyla, MÖ 8.–7. yüzyıl dolaylarında oluşturuldu ve yüzyıllar boyunca sözlü gelenekten gelişti; modern araştırma onu tek bir yazarın işi olmaktan çok bağımsız bir sözlü gelenek içindeki kompozisyon olarak görme eğilimindedir.

Kaynaklar: [3]

Truva Savaşı Nasıl Anlatılır?

Wikipedia'ya göre Eratosthenes savaşı MÖ 1194–1184'e tarihledi; bu, Truva VII'nin yıkıcı yangınına dair arkeolojik kanıtla kabaca örtüşür; Herodotos ise yaklaşık MÖ 1250 dedi. Savaşı anlatan “Epik Devir” altı şiirden oluşur (Kypria, Aithiopis, Küçük İlyada, Iliou Persis, Nostoi ve Telegonia); bunlar yalnızca parçalar hâlinde, Proklos'un “Khrestomatheia”sındaki bir özetle bilinir. Mitolojide savaşın nedeni Hera, Athena ve Afrodit arasındaki bir çekişmedir; Paris'in Yargısı'nda altın elma Afrodit'e verilir ve Afrodit, Helena'nın Truvalı prense âşık olmasını sağlar. Ahşap atın, Epeios tarafından yapıldığı ve Athena tarafından yönlendirildiği anlatılır. Antik Yunanlar Truva'nın Çanakkale Boğazı yakınında olduğuna ve savaşın tarihsel bir olay olduğuna inanıyordu.

Kaynaklar: [9]

Homeros Kimdi?

Wikipedia'ya göre Homeros'un kimliği gizemlidir. Geleneksel olarak MÖ 8. yüzyılda doğmuş bir Eski Yunan şairi sayılır, ancak modern bilim insanları bu anlatıları “tarihsel olarak apokrif ya da efsanevi” bulur. Bilim insanları genel olarak İlyada ve Odysseia'nın tek bir yazarı olduğu yönündeki antik anlayışı “kurgusal bir anlatı” olarak görme eğilimindedir. Antik biyografilerin çoğu onu kör olarak betimler, ama bu doğrulanmış değildir. “Homeros Hymnos'ları” antik çağda ona atfedilse de bugün özgün sayılmaz. Samothrakeli Aristarkhos gibi Aleksandriyalı bilginler metnin kanonik biçimini oluşturmaya yardım etti.

Kaynaklar: [1]

Sözlü Kompozisyon: Parry ve Lord

Wikipedia'ya göre 1928 dolaylarında Milman Parry ve Albert Lord, Homeros şiirlerinin doğaçlama sözlü performanslarla, geleneksel sıfatlar ve şiirsel kalıplara dayanarak oluşturulduğunu öne süren “Sözlü-Kalıp Kuramı”nı geliştirdi; kuram “çok geniş bilimsel kabul” gördü. Kalıp (formül), aynı ölçü koşulları altında belirli bir temel fikri anlatmak için düzenli kullanılan bir ifadedir; “rododaktilos eos” (“pembe parmaklı şafak”) bunun örneğidir. Parry ve Lord bunu Arnavut, Boşnak ve Sırp destan şiiri üzerindeki alan çalışmasıyla temellendirdi; çünkü Homeros'ta olduğu gibi sözlü performans artık yapılmıyordu. Ayrıntılar sık sorulan sorularda verilmiştir.

Kaynaklar: [5] [1]

Metnin Tarihi

Wikipedia'ya göre İlyada'nın günümüze ulaşan en eski tam nüshası, 10. yüzyıla ait Bizans dönemi Venetus A elyazmasıdır; ilk basılı baskı 1489'da Floransa'da çıktı. Wikipedia'nın Homeros sorunu maddesine göre geleneksel anlatım, metnin 6. yüzyılda Peisistratos'un yönetiminde standartlaştırıldığını söyler; bu tartışmalıdır. Friedrich August Wolf'un 1795 tarihli “Prolegomena ad Homerum” adlı eseri, Homeros'un yazıyı bilmediğini ve şiirlerin sonradan derlenmiş şarkılar dizisi olduğunu savunarak modern tartışmayı başlattı.

Kaynaklar: [2] [4]

Truva: Hisarlık

Wikipedia'ya göre Truva (İlion), bugünkü Çanakkale'de yer alan bir antik şehirdir. Alan Frank Calvert ve Heinrich Schliemann tarafından 1870–1871'de belirlenip kazıldı. Şehir, her biri bir öncekinin harabeleri üzerinde inşa edilmiş dokuz arkeolojik katmandan oluşur: Truva I (yaklaşık MÖ 3000) ile Truva IX (MÖ 85–MS 500) arasında yaklaşık dört bin yıl. Homeros'un tarif ettiği şehir için en olası adaylar Truva VI ve VIIa'dır; kaynak, VIh ve VIIa alt katmanlarında şiddetli yıkım belirtileri bulunduğunu yazar. Alan 1998'de UNESCO Dünya Mirası oldu.

Kaynaklar: [6]

Hitit Kayıtlarında Wilusa

Wikipedia'nın Wilusa maddesine göre “Wilusa” ve “Taruisa” adları Yunanca “Wilios” ve “Troia” adlarıyla çarpıcı paralellikler gösterir; bu eşleştirmeyi ilk kez 1924'te Emil Forrer önerdi. Wilusa Kralı Alaksandu ile Hitit hükümdarı II. Muwatalli arasında yaklaşık MÖ 1280'de yapılan bir antlaşma günümüze ulaşmıştır. Forrer, Ahhiyawa'nın Homeros'un “Akhaialılar”ına karşılık geldiğini savundu. Kaynak, bu eşleştirmelerin bugün genel olarak kabul edildiğini, ancak sağlam biçimde kanıtlanmış sayılmadığını belirtir. Manapa-Tarhunta ve Tawagalawa mektupları Hititler ile Ahhiyawa arasındaki Wilusa üzerindeki anlaşmazlıklara değinir, ancak bunların gerçek bir çatışmaya varıp varmadığını belirtmez. Hattuşa'da bulunan, üzerindeki yazıta göre bir Assuwalı askere ait olduğu düşünülen Miken tarzı bir kılıç da Ahhiyawa'nın bölgesel çatışmalara karışmış olabileceğine dolaylı bir işaret sayılır. Kaynak, Hitit belgelerinin Wilusa-Truva'nın Ahhiyawalılarca bizzat saldırıya uğradığını düşündürmediğini vurgular.

Kaynaklar: [7]

Schliemann ve Priamos Hazinesi

Wikipedia'nın Schliemann maddesine göre Schliemann 1870'de Hisarlık'ta kazıya başladı ve 1873'e kadar dokuz gömülü şehir keşfetti; başlangıçta şüpheciyken Frank Calvert tarafından ikna edilmişti. Yöntemleri yıkıcıydı: bir bilim insanı bunları “vahşi ve acımasız” diye niteler; kayıt tutma yetersizdi. 15 Haziran 1873'te Priamos'a atfettiği altınları buldu, hazineyi Osmanlı topraklarından kaçırıp Yunanistan'a soktu; Osmanlı dava açtı ve Schliemann 10.000 altın frank ödemeye mahkûm edildi, sonradan İstanbul'daki İmparatorluk Müzesi'ne 50.000 altın frank gönderdi. Hazinenin sonraki akıbeti sık sorulan sorulardadır.

Kaynaklar: [8]

Tunç Çağı ve Demir Çağı

Wikipedia'ya göre İlyada'nın anlatı arka planı, MÖ 12. yüzyıl civarındaki Geç Tunç Çağı çöküşüdür; bu, Homeros'un destanları oluşturduğu döneme yaklaşık 400 yıl öncesidir ve Yunan “Karanlık Çağları”na denk düşer. Yani destanlar, anlattıkları dünyadan yüzyıllar sonra sözlü gelenekte biçimlenmiştir.

Kaynaklar: [2]

Tartışma: Tek Homeros mu?

Homeros sorunu, Wikipedia'ya göre destanların yazarı ve kökeni üzerine süren bir bilimsel tartışmadır. Çağdaş bilim insanları İlyada ve Odysseia'nın “aynı yazar tarafından üretilmediği” konusunda anlaşır ve bunu anlatı biçimi, teoloji, etik, sözcük dağarcığı ve coğrafi bakış açısındaki farklara dayandırır. Tarihleme konusunda görüşler ayrışır: Richard Janko dilsel çözümlemeye dayanarak MÖ 8. yüzyılı öne sürer; Barry B. Powell MÖ 800–750; Martin Litchfield West İlyada için MÖ 660–650 ya da daha sonrasını; Gregory Nagy ise Homeros'u MÖ 2. yüzyıla kadar “sürekli evrilen bir gelenek” olarak görür. Bu maddede tek bir tarih seçilmemiştir.

Kaynaklar: [1] [4]

Tartışma: Homeros Nerede Doğdu?

Homeros'un doğum yeri antik kaynaklarda tartışmalıdır. Wikipedia'ya göre Pindaros'a atfen Homeros'un Khios ve Smyrna'dan (bugünkü İzmir) geldiği söylenir; ancak hiçbir anlatı ana akım olmamıştır ve ölümü çoğunlukla İos adasına bağlanır. Antik biyografilerin çoğu onu kör olarak anlatır; kaynak bunun doğrulanmadığını belirtir. Modern bilim insanları bu hikâyeleri “tarihsel olarak apokrif ya da efsanevi” sayar. Bu nedenle Smyrna ile İzmir arasında kurulabilecek yerel bağlar, kaynaklara göre kesin bir doğum yeri bilgisi olarak değil, antik çağdaki birden fazla iddiadan biri olarak okunmalıdır.

Kaynaklar: [4] [5]

Tartışma: Analistler ve Birlikçiler

Wolf'un Prolegomena'sından sonra iki okul ortaya çıktı: Karl Lachmann'ın temsil ettiği Analistler, İlyada'nın “çeşitli genişletmeler ve eklemelerle on altı bağımsız türküden” oluştuğunu savundu; Birlikçiler ise her destanın tek bir yazara ait olduğunu savundu. Parry'nin çalışması, şiirlerde çok sayıda düzenli ve tekrarlanan ifadenin, hatta tüm dizelerin yinelendiğini göstererek tartışmayı sözlü gelenek zeminine taşıdı (Wikipedia).

Kaynaklar: [6] [7] [9]

Tartışma: Truva Savaşı Gerçek miydi?

Truva'nın arkeolojisi ile Homeros'un anlatısı arasındaki ilişki kaynaklarda dikkatle ele alınır. Wikipedia, “şehre bir Yunan saldırısına dair kesin kanıt olmadığını” yazar. Wilusa maddesi, Hitit belgelerinin Wilusa-Truva'nın Yunanlar-Ahhiyawa tarafından bizzat saldırıya uğradığını düşündürmediğini belirtir. Hititolog Trevor Bryce, daha fazla maddi kanıt olmadıkça yorumların “istenen her sonuca uydurulabileceği” uyarısında bulunur. Yani Truva'nın gerçekliği ile Homeros'un savaş anlatısının tarihselliği ayrı sorulardır.

Kaynaklar: [8] [6]

Tartışma: Schliemann'ın Anlatısı

Schliemann'ın kendi anlatısı da güvenilir değildir. Wikipedia, ünlü hazine hikâyesinin (eşi Sophia'nın hazineyi şalında taşıması) sonradan uydurulduğunu, Sophia'nın o sırada Atina'da bulunduğunu yazar. Ayrıca Schliemann'ın “Yanmış Şehir” katmanı MÖ 3000–2000'ye tarihlenir ve kaynağa göre Homeros'un anlattığı Truva Savaşı yeri olamayacak kadar erkendir. Bu nedenle Schliemann'a atfedilen “Priamos'un hazinesi” adlandırması bilimsel değil, romantik bir adlandırmadır.

Kaynaklar: [3] [6]

Bugüne Mirası

Odysseia'nın sonraki edebiyata etkisi sık sorulan sorularda ele alınmıştır. Truva ve Hitit belgeleri de Homeros'un dünyasını Anadolu tarihiyle ilişkilendirir (bkz. Hitit İmparatorluğu).

Önemli İsimler

• Akhilleusİlyada

  Destanın merkezindeki kahraman; “öfkesi” eserin ilk sözcüğü ve ana temasıdır.

• OdysseusOdysseia

  Ithaka Kralı; on yıllık dönüş yolculuğunun kahramanı.

• Milman Parry1928 dolayı

  Sözlü-kalıp kuramının kurucusu.

• Heinrich Schliemann1870–1873

  Hisarlık'ı kazdı; yöntemleri yıkıcı ve anlatıları güvenilmezdir.

• Emil Forrer1924

  Wilusa'yı Wilios (Truva) ile eşleştirdi.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• yaklaşık MÖ 3000

  Truva I.

• yaklaşık MÖ 1280

  Wilusa Kralı Alaksandu ile II. Muwatalli arasındaki antlaşma.

• yaklaşık MÖ 12. yüzyıl

  Geç Tunç Çağı çöküşü.

• MÖ 8. yüzyıl

  İlyada ve Odysseia'nın geleneksel oluşum dönemi.

• 15 Haziran 1873

  Schliemann “Priamos Hazinesi”ni buldu.

• 1489

  İlyada'nın ilk basılı baskısı (Floransa).

• 1795

  Wolf'un “Prolegomena ad Homerum” eseri.

• 1870–1871

  Calvert ve Schliemann Hisarlık'ta kazıya başladı.

• 1924

  Emil Forrer Wilusa=Wilios eşleştirmesini önerdi.

• yaklaşık 1928

  Parry ve Lord sözlü-kalıp kuramını geliştirdi.

• 1998

  Truva UNESCO Dünya Mirası oldu.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Homer (üçüncül kaynak)

   Homeros'un kimliği, doğum yeri ve tarihleme tartışması. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Iliad (üçüncül kaynak)

   İlyada'nın yapısı, konusu ve metin tarihi. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Odyssey (üçüncül kaynak)

   Odysseia'nın yapısı, konusu ve etkisi. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Homeric question (üçüncül kaynak)

   Homeros sorunu: Wolf, Analistler ve Birlikçiler. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Oral-formulaic theory (üçüncül kaynak)

   Parry ve Lord'un kuramı ve alan çalışması. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Troy (üçüncül kaynak)

   Truva'nın konumu ve katmanları. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Wilusa (üçüncül kaynak)

   Hitit kayıtlarında Wilusa. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Heinrich Schliemann (üçüncül kaynak)

   Schliemann'ın kazıları ve Priamos hazinesi. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Trojan War (üçüncül kaynak)

   Truva Savaşı'nın antik tarihleri ve Epik Devir. Üçüncül kaynaktır.