Genel Bakış
Michelangelo Buonarroti, 6 Mart 1475'te Caprese'de doğdu ve 18 Şubat 1564'te Roma'da, 88 yaşında öldü. Heykeltıraş, ressam ve mimar olarak İtalyan Rönesansı'nın (Rönesans) en tanınmış adlarından biridir; Wikipedia'nın aktardığına göre hayattayken sık sık “İlahi” (Il Divino) diye anılırdı. Yaşamı 16. yüzyıl sanatçıları arasında en iyi belgelenenlerden biridir: geride üç yüzden fazla sone ve madrigal, çok sayıda mektup, çizim ve anı kalmıştır. Bu madde onu üç düzlemde anlatıyor: elimizdeki kaynakların neyi nasıl gösterdiği, başlıca eserlerin öyküsü ve hakkında dolaşan yaygın bir yanlışın kaynaklardaki karşılığı.
Kaynaklar: [1]
Kaynak Sorunu: Michelangelo'yu Kim Anlattı?
Michelangelo hakkında bildiklerimizin bir bölümü, çağdaşlarının yazdığı iki biyografiye dayanır. Giorgio Vasari'nin “Ressamların, Heykeltıraşların ve Mimarların Yaşamları” adlı yapıtı 1550'de yayımlandı, ikinci basımı 1568'de çıktı; Vasari, Wikipedia'nın aktardığına göre onun işinin yaşayan ya da ölmüş her sanatçınınkini aştığını, “yalnızca bir sanatta değil, üçünde birden üstün” olduğunu öne sürer. Ascanio Condivi'nin biyografisi 1553'tedir ve aynı kaynağa göre Condivi, Michelangelo'nun erkeklere ilgisini küçültmeye özen gösterdi: şiirlerdeki cinsiyet zamirlerini değiştirdi ve şiirlerin alegorik ve felsefi biçimde okunmasında ısrar etti. Bu, iki metnin de birer portre kurduğunu, yani tarafsız kayıt sayılamayacağını gösterir. Buna karşın Michelangelo'nun kendi sesi de elimizdedir: sayfaya göre üç yüzden fazla sone ve madrigal yazdı ve bunların yaklaşık altmışı erkeklere yöneliktir.
Kaynaklar: [1]
Çıraklık, Medici Çevresi ve İlk Eserler
Babası Ludovico Buonarroti'ydi; Wikipedia'ya göre aile Floransa'da küçük çaplı bankerlik yapıyordu, ama banka iflas etmişti. Michelangelo 1488'de, on üç yaşında, Domenico Ghirlandaio'nun yanında çıraklığa başladı; ertesi yıl babası Ghirlandaio'yu ona ressam olarak ücret ödemeye ikna etti, ki bu bu yaşta biri için ender bir durumdur. 1489'da Lorenzo de' Medici, Ghirlandaio'dan en iyi iki öğrencisini isteyince Ghirlandaio Michelangelo'yu ve Francesco Granacci'yi gönderdi; sayfaya göre 1490–1492 arasında Medici ailesinin kurduğu Platoncu Akademi'nin çevresinde bulundu. 25 Haziran 1496'da, yirmi bir yaşında Roma'ya geldi ve Kardinal Riario için doğal boyutun üzerinde bir Bakkhus (Roma şarap tanrısı) heykeline başladı; iş tamamlandığında kardinal heykeli reddetti. “Bruges Madonna”sında, sayfanın ifadesiyle, annesinin kavrayan eliyle tutulan çocuk İsa dünyaya adım atmak üzeredir; “Doni Tondo” ise Sistina tavanında kullanacağı biçimlerin, hareketin ve rengin habercisidir. Bu genç dahi imgesini kimin kurduğu sorusu, yukarıdaki kaynak sorununa geri döner.
Kaynaklar: [1]
Pietà ve David
“Pietà” (1498–1499), Vatikan'daki Aziz Petrus Bazilikası'ndadır. Michelangelo o sırada 24 yaşındaydı ve bu, Wikipedia'ya göre imzasını taşıdığı bilinen tek eseridir: adı Meryem'in kuşağındadır. Vasari onun için, biçimsiz bir taş bloğunun doğanın bedende bile güçlükle yaratabildiği bir kusursuzluğa indirgenmesinin bir mucize olduğunu yazar. “David” (1501–1504) ise bir Floransa sembolüdür. Michelangelo'nun sözleşmesi 16 Ağustos 1501 tarihlidir; 13 Eylül sabahı erkenden yontmaya başladığı, heykelin 5,17 metre yüksekliğinde olduğu ve Haziran 1504'te Piazza della Signoria'ya yerleştirildiği aktarılır. Heykelin nereye konacağını 1504'te, Wikipedia'ya göre Leonardo da Vinci ile Sandro Botticelli'nin de bulunduğu otuz vatandaşlık bir kurul, dokuz olası yeri tartışarak belirledi. Heykel, 1873'te zarar görmesin diye Accademia Galerisi'ne taşındı. Wikipedia'ya göre David, 1494 Floransa Cumhuriyeti anayasasının somutlaştırdığı sivil özgürlüklerin savunmasının simgesi hâline geldi. 1991'de Piero Cannata heykele ceketinin altında sakladığı bir çekiçle saldırdı ve sol ayağın ikinci parmağına zarar verdi.
Sistina Şapeli Tavanı
Sistina Şapeli'nin tavanı, Vatikan Müzeleri'nin sayfasına göre II. Julius'un siparişidir. Ortada Yaratılış kitabından dokuz sahne bulunur; çevresinde on iki peygamber ve sibil anıtsal tahtlara oturmuştur, ayrıca Mesih'in ataları, madalyonları tutan çıplak figürler ve köşelerdeki üçgenlerde İsrail'in kurtuluş hikâyeleri yer alır. İlk yarının Ağustos 1510'da tamamlandığı, tüm işin 31 Ekim 1512'ye kadar bittiği ve tavanın ertesi gün, Azizler Günü'nde halka gösterildiği kayıtlıdır. İskeleyi de kendisi kurdurdu: Wikipedia'ya göre Bramante'nin ipe asılı iskelesinden memnun kalmayınca yere basan bağımsız bir iskele yaptırdı. Michelangelo'nun bu çalışmanın bedensel yükünü kendi şiirinde anlattığı bilinir: boynunun omurgasına gömüldüğünü, göğüs kemiğinin bir arp gibi büyüdüğünü yazar.
Julius'un Mezarı: Bitmeyen Proje
Wikipedia'ya göre II. Julius 1505'te Michelangelo'ya kendi mezarını sipariş etti; anıtın kırk heykel içermesi ve beş yılda bitmesi planlanıyordu. Merkezdeki Musa figürü 1516'da tamamlandı ve anıt bugün Roma'daki San Pietro in Vincoli Kilisesi'ndedir. Aynı kaynağın ifadesiyle Michelangelo mezar üzerinde kırk yıl çalıştı, ama iş onu hiçbir zaman tatmin edecek biçimde tamamlanmadı. Bu, sanatçının en görkemli sözleşmesinin en uzun ve en çok engellenen işe dönüşmesinin öyküsüdür.
Kaynaklar: [1]
Medici Şapeli ve Laurentiana Kütüphanesi
X. Leo 1520'de Michelangelo'ya San Lorenzo Bazilikası'nda bir Medici aile mezar şapeli sipariş etti; Wikipedia'ya göre bu iş, 1520'lerin ve 1530'ların büyük bölümünü doldurdu. Şapelde Nemours Dükü Giuliano ile Lorenzo'nun mezarları, Gece, Gündüz, Alacakaranlık ve Şafak'ı temsil eden alegorik figürler ve Medici Madonna'sı bulunur. VII. Clemens 1524'te ona Laurentiana Kütüphanesi'ni sipariş etti; Michelangelo hem kütüphanenin iç mekânını hem de girişini tasarladı. Kütüphane 1571'de açıldı, girişi ise 1904'e kadar tamamlanmadı.
Kaynaklar: [1]
Floransa Cumhuriyeti Yılları
Michelangelo 1528–1529'da Floransa'nın surları üzerinde çalıştı. Wikipedia'ya göre kent 1530'da düştü ve Medici yeniden iktidara geldi; Michelangelo'nun Medici şapellerinin altındaki küçük bir odada iki ay saklandığı aktarılır. Sonunda Medici tarafından affedildi ve ölüm cezası kaldırıldı; 1534'te Floransa'yı bırakıp Roma'ya gitti. Bu, sanatçının siyasi bir figür de olduğunu gösterir: aynı Medici ailesi hem onun hamisi hem de onu ölüm cezasıyla tehdit eden güç olmuştur.
Kaynaklar: [1]
Son Yargı ve Çıplaklık Tartışması
“Son Yargı”, Vatikan Müzeleri'nin sayfasına göre 1536 ile 1541 arasında boyandı; Wikipedia siparişin VII. Clemens'ten geldiğini, işin III. Paulus döneminde tamamlandığını yazar. Sahne, Mesih'in hüküm bildirmeden hemen önceki anını gösterir; çevresinde Meryem, azizler, seçilmişler, melekler, dirilen ölüler ve cehenneme inen lanetliler yer alır. Tören Ustası Biagio da Cesena, “utançlarını bu kadar utanmazca gösteren çok sayıda çıplak figür”ü eleştirdi. Kaynağa göre 1564'te Trento Konseyi'ne bağlı bir kurul “açık saçık” figürlerin örtülmesine karar verdi; örtü giydirme işi Daniele da Volterra'ya verildi ve o, bu yüzden “braghettone” (pantolonlu) lakabıyla anılır. Bu maddenin kahraman portresi, aynı ressama atfedilen bir portredir.
Mimar ve Rakipler
Wikipedia'ya göre Michelangelo 1546'da Aziz Petrus Bazilikası'nın mimarı oldu; kubbe ölümünden sonra tamamlandı ve sayfa onu “Rönesans'ın en büyük eseri” diye anıldığını yazar. Ayrıca Kapitol Tepesi'ni yamuk biçimli meydanıyla tasarladı ve Farnese Sarayı'nın üst katını yaptı. Sanat çevresindeki ilişkileri gergindi: 1504 başında Leonardo da Vinci (Leonardo da Vinci) Palazzo Vecchio için “Anghiari Savaşı”nı, Michelangelo ise “Cascina Savaşı”nı yapmakla görevlendirildi; sayfaya göre ikisi de tamamlanmadı ve ikisi de sonsuza dek kayboldu. Leonardo onun “rakibi ve daha yaşlı çağdaşı” olarak anılır. Raphael ile aralarında hakaretlerin karşılıklı edildiği bir karşılaşma kayıtlıdır; Michelangelo gerginliğin nedeni olarak Bramante ile Raphael'in kıskançlığını gösterdi ve “sanatta sahip olduğu her şeyi kendisinden aldığını” söyledi. Bu ilişkiler de yukarıdaki kaynak sorunundan bağımsız değildir: çünkü rekabetin anlatısını en çok, onu ölümsüzleştiren biyografiler kurar.
Kaynaklar: [1]
Tartışma: Tavanı Sırtüstü mü Boyadı?
Sistina tavanıyla ilgili en yaygın inanç, Michelangelo'nun dört yıl boyunca iskelede sırtüstü yatarak çalıştığıdır. Bu maddenin önceki sürümü de böyle yazıyordu. Wikipedia'nın Sistina tavanı sayfası, Vasari'ye ve Condivi'ye göre Michelangelo'nun ayakta durarak, sırtüstü değil, boyadığını aktarır. Aynı sayfa, Bramante'nin ipe asılı iskelesinden memnun kalmayan Michelangelo'nun bağımsız bir iskele kurdurduğunu da yazar. Yani hem iskelenin biçimi hem de boyayıcının duruşu, popüler imgenin tersini gösterir; Michelangelo'nun şiirindeki yakınma ise yatarak değil, başı geriye atılmış bir çalışmanın bedensel yükünü anlatır. Bu, bir efsanenin kaynağının tek bir metin değil, çoğu kez sonraki anlatımların kendisi olduğunu gösteren tipik bir örnektir.
Kaynaklar: [3]
Tartışma: “İlahi” İmgesi Kimin Kurgusu?
“İlahi” lakabı, Wikipedia'da Michelangelo'nun hayattayken kullanıldığı biçimiyle geçer; ama sayfa bunu belirli bir kişiye atfetmez. Vasari'nin onu üç sanatta birden üstün gösteren cümlesi, bu imgeyi kuran anlatılardan biridir. Condivi'nin şiirleri alegorik okumakta ısrar etmesi ise aynı imgenin bir başka yönüdür: sanatçıyı ideal ve tutarlı bir figür olarak sunma çabası. Bu yüzden bugün Michelangelo hakkında konuşurken, bilgiyi kimden aldığımızı ve o kaynağın ne yapmaya çalıştığını sormak gerekir.
Kaynaklar: [1]
Bugüne Mirası
Michelangelo'nun eserleri bugün de aynı yerlerde durur ve aynı tartışmaların konusudur. David, Floransa'nın sivil özgürlüklerinin simgesi olarak anılır. Sistina tavanı, Wikipedia'nın not ettiği gibi en son 1980 ile 1994 arasında restore edildi. Son Yargı ise, üzerindeki örtülerle birlikte, 16. yüzyıldaki dinî tartışmanın kendisinin bir belgesidir; Vatikan Müzeleri'ne göre sonraki yüzyıllarda ek örtüler de eklendi (Hristiyanlık). Hem sanat hem tarih açısından Michelangelo, bir yaşamın kaynaklarla nasıl kurulduğunu ve bu kaynakların nasıl yeniden okunabileceğini gösteren örneklerden biridir.
Önemli İsimler
- Michelangelo Buonarroti1475–1564
Heykeltıraş, ressam ve mimar; David, Pietà, Sistina tavanı ve Son Yargı ile anılır.
- Giorgio VasariYaşamlar, 1550 ve 1568
Michelangelo'yu “üç sanatta birden üstün” gösteren biyografi yazarı.
- Ascanio CondiviBiyografi, 1553
Michelangelo'nun bir başka biyografisini yazdı; şiirlerdeki zamirleri değiştirdiği aktarılır.
- II. Juliuspapa
Sistina tavanını ve kendi mezar anıtını sipariş etti.
- Daniele da Volterra1509–1566
Son Yargı'daki çıplak figürleri örten ressam; “braghettone” lakabıyla anılır.
- Vittoria Colonna—1547
Michelangelo ile sone yazışan ve manevi konularda düzenli iletişimde kaldığı isim.
Kilit Olaylar Kronolojisi
Michelangelo Caprese'de doğdu.
“David” için sözleşme imzalandı; heykel 1504'te tamamlandı.
Michelangelo Roma'da, 88 yaşında öldü; aynı yıl Trento Konseyi'ne bağlı bir kurul Son Yargı'daki figürlerin örtülmesine karar verdi.
Domenico Ghirlandaio'nun yanında çıraklığa başladı.
Medici ailesinin kurduğu Platoncu Akademi'nin çevresinde bulundu.
“Pietà”yı yaptı; imzasını taşıdığı bilinen tek eserdir.
II. Julius, Michelangelo'ya kendi mezarını sipariş etti.
Sistina Şapeli tavanı boyandı; iş 31 Ekim 1512'de tamamlandı.
Julius'un mezarının merkezindeki Musa figürü tamamlandı.
X. Leo Medici Şapeli'ni, VII. Clemens 1524'te Laurentiana Kütüphanesi'ni sipariş etti.
Floransa surları üzerinde çalıştı; kent 1530'da düştü ve Medici yeniden iktidara geldi.
Floransa'yı bırakıp Roma'ya gitti.
“Son Yargı” Sistina Şapeli'nin altar duvarında boyandı.
Aziz Petrus Bazilikası'nın mimarı oldu.
Kaynaklar ve ileri okuma
Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.
- Wikipedia — Michelangelo (üçüncül kaynak)
Yaşam tarihleri, biyografiler (Vasari, Condivi), Pietà, mezar, Medici Şapeli, Floransa yılları. Üçüncül kaynaktır; birincil kaynaklarla teyit edilmesi önerilir.
- Vatikan Müzeleri — Sistina Şapeli Tavanı
Sipariş, tarihler, ikonografik program.
- Wikipedia — Sistine Chapel ceiling (üçüncül kaynak)
İskele, ayakta çalışma, Vasari ve Condivi'nin aktarımı, Michelangelo'nun şiiri, restorasyon.
- Wikipedia — David (Michelangelo) (üçüncül kaynak)
Sözleşme ve yontma tarihleri, boyutlar, yerleştirme, 1991 saldırısı, sivil sembol.
- Vatikan Müzeleri — Son Yargı
Tarihler, konu, çıplaklık tartışması, Trento Konseyi kararı, Daniele da Volterra.
Görseller
Sık Sorulan Sorular
II. Julius Sistina tavanı için başlangıçta ne istemişti?
Wikipedia'nın Sistina tavanı sayfasına göre Papa II. Julius başlangıçta üçgen köşelikleri dolduracak on iki büyük havari figürü istemişti; Vatikan Müzeleri de on iki havarinin başlangıçta planlandığını yazar. Michelangelo, bu plan insan figürü sayısı bakımından yeterli olmadığı için (sayfa, bunun onun asıl ilgisi olduğunu yazar), çok daha görkemli ve karmaşık bir program üzerinde pazarlık etti. Sözleşme 8 Mayıs 1508'de 3.000 dukalık bir bedelle imzalandı. Ortaya çıkan tavan bu yüzden bir havari dizisi değil, peygamber ve sibil ordusu taşır.
David'in mermeri neden Michelangelo'dan önce de kullanılmıştı?
Wikipedia'nın David sayfasına göre mermer bloğa ilk olarak Agostino di Duccio 1464'te el atmış, ama gövdeyi, bacakları ve ayakları biçimlendirmeye başlamaktan öteye gidememişti; Donatello'nun 1466'daki ölümünün ardından iş durdu. 1476'da Antonio Rossellino'ya verilen sözleşme de feshedildi. 1500'e gelindiğinde blok “kötü yontulmuş ve sırtüstü yatan” bir taş olarak tanımlanıyordu. Yani Michelangelo, sıfırdan bir bloğa değil, yarım kalmış ve iki kez terk edilmiş bir malzemeye yeni bir tasarım getirdi; sayfa bu ayrıntıyı yalın biçimde aktarır.
Michelangelo şiir de yazdı mı, Vittoria Colonna kimdi?
Evet. Wikipedia'ya göre Michelangelo üç yüzden fazla sone ve madrigal yazdı. Vittoria Colonna ile 1536 ya da 1538'de Roma'da tanıştı; ikisi de ölümüne, 1547'ye kadar birbirine sone yazdı ve manevi konularda düzenli iletişimde kaldı. Aynı kaynağa göre şiirlerin yaklaşık altmışı erkeklere yönelikti ve Condivi bu şiirlerdeki cinsiyet zamirlerini değiştirip alegorik okuma önerdi. Dolayısıyla Michelangelo'nun şiiri, hem kendi iç dünyasına hem de biyografilerin onu nasıl sunmak istediğine açılan bir pencere sayılır.