Şintoizm

Genel Bakış

Şintoizm ("tanrıların yolu"), Japonya'nın tarih öncesi dönemlerinden gelen, dağlar, nehirler, ağaçlar ve atalar dahil doğadaki ve evrendeki sayısız ruhsal varlığa (kami) tapınmaya dayanan yerli bir inanç sistemidir; tek bir kurucusu, dogmatik bir kutsal kitabı ya da kesin bir ahlak kuralları listesi yoktur. Bugün Japonya nüfusunun büyük çoğunluğu bir şekilde Şinto pratikleriyle temas halindedir, ancak bu genellikle katı bir dini bağlılıktan çok kültürel ve törensel bir alışkanlık biçiminde yaşanır -bu da Şintoizm'i Batılı anlamda "din" kategorisine tam oturmayan, kendine özgü bir inanç-pratik sistemine dönüştürür.

Kaynaklar:

Kami Kavramı

"Kami" kavramı, Batılı anlamda tek tanrılı bir "tanrı" fikrinden farklıdır; güneş tanrıçası Amaterasu gibi büyük tanrısal figürlerden yerel bir kayanın veya şelalenin ruhuna kadar sayısız biçimde tezahür edebilir. Bir kami, mutlaka ahlaki olarak "iyi" olmak zorunda değildir ve insan hayatına doğrudan müdahale eden kişisel bir tanrı olmaktan çok, doğal dünyanın ve insan deneyiminin kutsal, saygı duyulması gereken bir boyutunu temsil eder; bu esneklik, Şintoizm'in yüzyıllar boyunca başka inanç sistemleriyle (özellikle Budizm) çatışmadan bir arada var olabilmesinin de temel nedenlerinden biridir. Geleneksel olarak "sekiz milyon kami" (yaoyorozu no kami) ifadesi kullanılır -bu, gerçek bir sayım değil, kamilerin sayıca sınırsız ve doğanın her köşesinde mevcut olabileceği fikrini vurgulayan mecazi bir ifadedir.

Kaynaklar:

Yaratılış Mitleri: İzanagi, İzanami ve Japon Adalarının Doğuşu

Şinto mitolojisine göre, kardeş tanrılar İzanagi ve İzanami, gökyüzü köprüsünde durup mücevherli bir mızrakla ilksel okyanusu karıştırdılar; mızrağı çektiklerinde ucundan damlayan tuz kristalleri okyanusa düşerek Japon adalarını oluşturdu. Bu iki tanrı ayrıca güneş tanrıçası Amaterasu, ay tanrısı Tsukuyomi ve fırtına tanrısı Susanoo dahil pek çok başka kamiyi de doğurdu; bu doğuş mitleri, Japon imparatorluk hanedanının Amaterasu'nun soyundan geldiği iddiasının da mitolojik temelini oluşturarak imparatorluğun kutsal meşruiyetine dini bir dayanak sağladı.

Kaynaklar: [1]

Amaterasu ve Mağara Efsanesi

Şinto mitolojisinin en bilinen anlatılarından biri, güneş tanrıçası Amaterasu'nun kardeşi Susanoo'nun kabalıklarına öfkelenip kendini Ama-no-Iwato (Göksel Kaya Mağarası) adlı bir mağaraya kapatmasını konu alır; Amaterasu'nun saklanmasıyla dünya karanlığa ve kaosa gömülür. Diğer tanrılar, mağara girişine bir sakaki ağacı dikip üzerini mücevherler, beyaz kumaşlar ve parlak bir aynayla süsler; merakına yenilen Amaterasu mağaradan dışarı baktığında kendi yansımasının ışığına hayran kalır ve tanrılar bu fırsattan yararlanıp onu dışarı çıkarır, böylece dünyaya ışık geri döner. Bu efsanede geçen ayna, kılıç ve mücevher, bugün de Japon imparatorluk tahtının üç kutsal nesnesi (Sanshu no Jingi) olarak kabul edilir; bu üç nesne, güneş ışığının, cesaretin ve merhametin sembolik birleşimi olarak imparatorluk otoritesinin dini meşruiyetini somutlaştırır.

Kaynaklar: [2]

Kojiki ve Nihon Şoki: İlk Yazılı Kaynaklar

Şinto mitolojisinin bugün bilinen biçimi, büyük ölçüde 712'de tamamlanan "Kojiki" (Eski Olaylar Kaydı) ve 720'de tamamlanan "Nihon Şoki" (Japonya Vakayinamesi) adlı iki eski tarihsel-mitolojik derlemeye dayanır; bu iki eser, yüzyıllardır sözlü gelenekte aktarılan yaratılış mitlerini, tanrı soy kütüklerini ve erken dönem imparatorluk tarihini ilk kez yazılı biçimde bir araya getirdi. Her iki eser de doğrudan imparatorluk sarayının talimatıyla derlendiği için, tarihsel bir kayıttan çok imparatorluk hanedanının tanrısal soyunu ve siyasi meşruiyetini pekiştirmeyi amaçlayan bir devlet projesi olarak da okunur; bu nedenle modern tarihçiler bu metinleri mitoloji ile siyasi propagandanın iç içe geçtiği kaynaklar olarak dikkatli biçimde değerlendirir. İki eser arasındaki farklar da dikkat çekicidir: Kojiki daha çok yerel bir Japon okur kitlesine hitap eden, edebi ve mitolojik ağırlıklı bir anlatı sunarken, Nihon Şoki Çince yazılmış, dönemin Çin tarih yazım geleneğine daha yakın, uluslararası diplomatik okur kitlesini de gözeten resmi bir devlet vakayinamesi niteliğindedir.

Kaynaklar: [3]

Budizm ile Birlikte Yaşam: Şinbutsu-Şugo

Şintoizm, MS 6. yüzyılda Japonya'ya giren Budizm ile çatışmadan asırlarca iç içe yaşadı; Edo döneminin sonuna (1868) kadar süren bu senkretik uygulamaya "şinbutsu-şugo" (kami ve Budaların kaynaşması) adı verilir ve aynı yapılar çoğu zaman hem Şinto tapınağı hem Budist mabedi olarak kullanılırdı. Bu senkretizmin teorik çerçevesini oluşturan "honji suijaku" öğretisine göre, Şinto kamileri aslında Budist tanrıların (Buda ve bodhisattvaların) Japonya'daki geçici tezahürleriydi; bu yorum, iki farklı inanç sistemini çelişkiye düşürmeden aynı çatı altında birleştirmenin dini bir gerekçesini sundu.

Kaynaklar: [4]

Meiji Dönemi Ayrımı: Şinbutsu Bunri (1868)

Meiji İmparatoru'nun tahta çıkışının hemen ardından, 28 Mart 1868'de dönemin devlet konseyi (Dajokan) tarafından yayımlanan bir kararnameyle Şintoizm ile Budizm'in kurumsal ve ideolojik olarak ayrılması (şinbutsu bunri) resmi politika haline getirildi; kararname, kamilerin Budist tanrıların geçici tezahürleri olduğu fikrini (honji suijaku) açıkça reddederek kamileri Japon imparatorluk soyuna ve ulusal özüne bağlı bağımsız varlıklar olarak yeniden tanımladı. Bu ayrım, Şinto tapınaklarındaki Budist heykellerin ve simgelerin kaldırılmasını, karma dini ritüellerin yasaklanmasını beraberinde getirdi; böylece Şintoizm, tarihinde ilk kez bağımsız bir dini gelenek olarak resmen tanımlanmış oldu.

Kaynaklar: [5]

Devlet Şintoizmi ve II. Dünya Savaşı

Meiji Restorasyonu'ndan (1868) II. Dünya Savaşı'nın sonuna kadar, imparatorun tanrısal soyuna dayanan "Devlet Şintoizmi" milliyetçi ideolojinin ve imparatorluk kültünün aracı olarak kullanıldı; 30 Ekim 1890'da Meiji İmparatoru'nun imzasıyla yayımlanan ve Devlet Şintoizmi'nin temel dayanaklarından biri haline gelen "Eğitim Üzerine İmparatorluk Fermanı" (Kyōiku Chokugo), imparatora bağlılığı ve milli ahlakı merkeze alan bu 315 karakterlik kısa metni tüm önemli okul törenlerinde yüksek sesle okutup öğrencilere ezberletti; böylece okullarda imparatora tanrısal bir statü atfeden öğretiler verildi ve tapınaklar devlet aygıtının bir parçası haline getirildi. Savaş sonrası ABD işgal yönetimi, 1945'te "Şinto Direktifi" ile Devlet Şintoizmi'nin resmi statüsünü kaldırıp din ile devleti ayırdı; İmparator Hirohito da 1 Ocak 1946'da yayımladığı ve tarihe "İnsanlık Bildirgesi" (Ningen-sengen) olarak geçen konuşmasıyla kendi tanrısallığını ("insan ilahı" statüsünü) resmen reddetti; bu bildiri, savaş sonrası Japon anayasasının din-devlet ayrımı ilkesinin de sembolik başlangıç noktası sayılır.

Kaynaklar: [9]

Arınma Ritüelleri: Harae ve Misogi

Şinto pratiğinin merkezinde, "kegare" adı verilen ritüel kirliliği temizleyip kişiyi kamilerin huzuruna uygun hale getiren arınma ritüelleri yer alır. "Misogi", bir nehirde, şelalede ya da denizde tüm bedeni suya sokarak yapılan kişisel bir arınmadır ve geleneksel olarak İzanagi'nin, ölüler diyarı Yomi'den döndükten sonra kendini denizde arındırma efsanesine dayandırılır; "harae" ise bir Şinto rahibinin sözler, jestler ve ritüel nesneler kullanarak bir kişi ya da topluluk adına gerçekleştirdiği daha genel bir arınma törenidir. Tapınak girişlerindeki "temizu" havuzunda ziyaretçilerin önce sol eli, sonra sağ eli yıkayıp ağzını çalkalaması da bu geniş arınma geleneğinin günlük hayattaki en yaygın uygulamasıdır.

Kaynaklar: [7]

Kutsal Ormanlar: Chinju no Mori

Pek çok Şinto tapınağının çevresinde, "chinju no mori" (koruyucu tanrı ormanı) adı verilen, kesilmesi ya da zarar görmesi kamilere zarar vermek sayıldığı için yüzyıllarca dokunulmadan korunan kutsal orman parçaları bulunur. Bu dini koruma, istemeden güçlü bir ekolojik sonuç da doğurmuştur: araştırmalar, tapınak ormanlarının orman kaybını önlemede resmi olarak korunan alanlar kadar etkili olduğunu, örneğin Tokyo'daki Meiji Tapınağı'nın ormanında 3.000'e yakın canlı türünün tespit edildiğini ortaya koymuştur. 2011'deki büyük deprem ve tsunamiden sonra Japonya'nın kuzeydoğu kıyılarında yürütülen bazı afet azaltma projeleri de, kıyı şeridi boyunca yeni "chinju no mori" ormanları yetiştirerek hem dini geleneği sürdürmeyi hem de gelecekteki afetlere karşı doğal bir tampon oluşturmayı hedeflemektedir.

Kaynaklar: [8]

Tapınaklar ve Ritüeller

Torii kapıları (kırmızı geçit yapıları) ile işaretlenen tapınaklar (jinja), arınma ritüelleri, mevsimlik festivaller (matsuri) ve doğum-evlilik gibi hayat geçişlerinde yapılan törenler Şinto pratiğinin merkezindedir. Birçok Japon bugün hem Şinto tapınağında doğum ve evlilik törenleri yaptırır hem Budist törenlerle cenazelerini kaldırır -bu, dinin dogmatik değil pratik-ritüelistik doğasını yansıtır ve tarihsel şinbutsu-şugo senkretizminin güncel yaşamdaki izlerini bugün de sürdürür.

Kaynaklar:

Tartışma: Yasukuni Tapınağı Neden Uluslararası Bir Anlaşmazlık Konusu?

1869'da kurulan ve Meiji Restorasyonu'ndan II. Dünya Savaşı'na kadarki çatışmalarda ölen 2,4 milyonu aşkın askeri anan Yasukuni Tapınağı, Japonya'nın komşularıyla süregelen bir diplomatik gerilim kaynağıdır. Anlaşmazlığın temelinde, 17 Ekim 1978'de tapınağa on dört "A Sınıfı" savaş suçlusunun (on biri resmen mahkûm edilmiş, ikisi yargılama tamamlanmadan ölmüş) sessizce kaydedilmesi yatar; Çin ve Güney Kore, Japon yetkililerin tapınağı ziyaretini geçmişteki askeri saldırganlık için hesaplaşmanın reddi olarak yorumlayıp bu ziyaretleri sert biçimde eleştirir, bazen diplomatik görüşmeleri iptal edecek kadar ileri götürür. Japon tarafında da bu konuda görüş birliği yoktur: İmparator Hirohito'nun kendisi bile savaş suçlularının kaydedilmesinin ardından 1978'den itibaren tapınağı bir daha ziyaret etmedi, ardılları Akihito ve Naruhito da aynı çekingen tutumu sürdürdü -bu da anlaşmazlığın yalnızca dış diplomatik bir mesele değil, Japonya'nın kendi savaş tarihiyle yüzleşme biçimi üzerine iç bir tartışma olduğunu gösterir; tapınak yönetimi ise savaş suçlularının kayıtlarının kaldırılmasına bugüne kadar sürekli karşı çıkmıştır.

Kaynaklar: [6]

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. World History Encyclopedia — "Izanami and Izanagi"

   Yaratılış miti ve Japon adalarının doğuşu.

2. Nippon.com — "The Sun Goddess Amaterasu and the Cave of Heaven"

   Amaterasu'nun mağara efsanesi.

3. Ancient Origins — "Kojiki: Japan's Oldest Surviving Chronicle"

   Kojiki ve Nihon Şoki'nin tarihi ve amacı.

4. Encyclopedia.com — "Shinto (Honji Suijaku) and Buddhism"

   Şinbutsu-şugo senkretizmi ve honji suijaku öğretisi.

5. Wikipedia (İngilizce) — Shinbutsu bunri

   1868 Meiji ayrım kararnamesi.

6. Wikipedia (İngilizce) — Controversies surrounding Yasukuni Shrine

   Yasukuni Tapınağı tartışması ve savaş suçlularının kaydı.

7. Japanese Rituals — "Temizu: The Shinto Purification Ritual"

   Harae, misogi ve temizu arınma ritüelleri.

8. Kami Shrine — "Chinju no Mori: Meaning, Famous Sacred Shrine Forests"

   Kutsal tapınak ormanlarının dini ve ekolojik önemi.

9. Wikipedia (İngilizce) — Imperial Rescript on Education

   1890 Eğitim Fermanı ve Devlet Şintoizmi'ndeki rolü.