İnka İmparatorluğu

Genel Bakış

İnka İmparatorluğu, Wikipedia'ya göre 13. yüzyıl başında Manco Cápac önderliğinde kurulan küçük Cusco Krallığı'ndan, bir asırdan kısa sürede yaklaşık 2 milyon km²'lik ve tahminen 6–14 milyon (orta değerle yaklaşık 12 milyon) nüfuslu, And Dağları boyunca Ekvador'dan Şili'ye uzanan tarihin en geniş yerli Amerika imparatorluğuna dönüştü. Wikipedia'ya göre imparatorluğun kendi adı Tahuantinsuyu'ydu (Keçuvaca “dört” anlamındaki tawa ve grup bildiren -ntin ekinden, “dört bölgenin birliği”); başkent Cusco'da kesişen dört eyalet Chinchaysuyu (kuzey), Antisuyu (doğu, Amazon ormanı), Qullasuyu (güney) ve Kuntisuyu'dan (batı) oluşuyordu. “İnka İmparatorluğu” adı ise sonradan, 16. yüzyıl vakayinamelerinden gelen dışarıdan bir adlandırmadır. Bu madde, kısaca, imparatorluğun yükselişini, İspanyol istilasını ve kaynakların ayrıştığı noktaları anlatır (bkz. Aztek İmparatorluğu, Maya Şehir Devletleri ve İspanyol İmparatorluğu).

Kaynaklar: [2]

Pachacuti ve Genişleme

Wikipedia'ya göre Pachacuti, 1438'de Chanca halkını yenerek tahta çıktı; adı “dünyanın dönüşü” anlamına gelir ve Tahuantinsuyu'nun dört eyaletli yapısını kurdu. Pachacuti 1438–1471 arasında hüküm sürdü; halefi Topa İnka Yupanki (1471–1493) Chimor'u fethedip kuzeyde Ekvador ve Kolombiya'ya genişledi, Huayna Capac (1493–1525) ise Ekvador'da toprak ekleyerek imparatorluğun son büyük genişlemesini gerçekleştirdi.

Kaynaklar: [1]

Yol Ağı ve Quipu

40.000 kilometreyi aşan taş döşeli yol ağı (Kral Yolu, Qhapaq Ñan) dağlık arazide iletişim ve ordu sevkiyatını mümkün kıldı; tekerlek ve yazı kullanmadan, düğümlü iplerden oluşan "quipu" sistemiyle karmaşık muhasebe kayıtları tuttular; koşucu-habercilerden (chasqui) oluşan bir ağ, yol boyunca haberleri hızla imparatorluğun bir ucundan diğerine taşıyordu.

Kaynaklar: [1]

Bölünmüş Miras: Fetih Zorunluluğu ve Mumya Kültü

Wikipedia'nın Sapa İnka maddesine göre İnka veraset geleneğinde “bölünmüş miras” uygulanırdı: bir hükümdar öldüğünde ya da çekildiğinde halefi babasının mirasından mahrum kalır, kendi soy grubunu (panaka) kurardı; babasının toprakları, evleri ve hizmetkârları önceki panakada kalan diğer çocuklarına geçerdi. Bu düzen, her yeni Sapa İnka'yı kendi soyuna bırakacak toprak ve ganimeti kendisinin kazanmaya zorluyordu; kaynağa göre bu, sürekli genişleme baskısının doğrudan bir kaynağıydı. Topluluk, Sapa'yı ölümünden sonra da onurlandırırdı: bedeni mumyalanır, önemli meselelerde “danışılmak” üzere mezarı sık sık ziyaret edilirdi. Bu uygulama, imparatorluğun neden durmaksızın yeni topraklar fethetmek zorunda kaldığını ve Huayna Capac'ın ölümünden sonra oğulları arasındaki mirasın neden kolayca iç savaşa dönüştüğünü açıklayan yapısal bir etkendir.

Kaynaklar: [3]

Mit'a Sistemi ve Yeniden Dağıtım Ekonomisi

İmparatorluk, "mit'a" adı verilen bir zorunlu çalışma-hizmet sistemiyle işliyordu; her topluluk, yol yapımı, tarım veya askerlik gibi hizmetler karşılığında devletin ambarlarından erzak ve koruma alıyordu; bu hizmet nakit ya da mal değil, emek biçiminde ödenen bir vergiydi. Merkezi bir yeniden dağıtım ekonomisi -bölgesel ürün fazlalarının devlet ambarlarında toplanıp kıtlık dönemlerinde dağıtılması- nüfusu açlığa karşı önemli ölçüde koruyordu.

Kaynaklar: [1]

Machu Picchu

Wikipedia'ya göre Machu Picchu yaklaşık 1450'de Pachacuti döneminde inşa edildi; modern radyokarbon tarihlemesi yerleşimi MS 1420–1530 arasına koyar. Bilim insanları onu bir imparatorluk yazlık malikânesi olarak görür, salt dinî bir merkez ya da başkent değil. Amerikalı Hiram Bingham 1911'de alanı uluslararası kamuoyuna tanıttı, ancak Peru'lu kâşif Agustín Lizárraga'nın 1902'de zaten oraya ulaşıp adını Üç Pencereler Tapınağı'na kazıdığı ve yerel Keçuva halkının terasları hâlihazırda ektiği bilinir; Bingham sonraki anlatılarında Lizárraga'nın rolünü küçümseyip keşfi kendine mal etti. Alan 1983'te UNESCO Dünya Mirası oldu ve 2025 itibarıyla yılda 1,5 milyondan fazla ziyaretçi alıyor; günlük ziyaretçi sayısı 4.500'e, yoğun sezonda 5.600'e kadar sınırlandırılır.

Kaynaklar: [4]

Din: İnti ve Capacocha

İnka dini, güneş tanrısı İnti'yi (kraliyet ailesinin kendisini soyundan geldiğini iddia ettiği tanrı) merkeze alan bir güneş kültüne dayanıyordu; Cusco'daki Coricancha Tapınağı, altınla kaplı duvarlarıyla imparatorluğun en kutsal mekanıydı. Dağ zirvelerinde yapılan "capacocha" adlı törenlerde çocuklar kurban edilir, bu ritüellerin donmuş kalıntıları bugün And Dağları'nda hâlâ bulunmaktadır; kurbanların çoğu çocuk ve genç kızlardan seçilirdi.

Kaynaklar: [1] [3]

İç Savaş: Huáscar ve Atahualpa

Wikipedia'ya göre 1529–1532 arasında Huayna Capac'ın oğulları Huáscar ile Atahualpa arasında bir iç savaş yaşandı; bu, imparatorluğu tam da Pizarro'nun 1532'deki gelişi sırasında derinden bölmüş ve fethi kolaylaştırmıştı; yukarıdaki bölünmüş miras geleneği, bu tür kardeş çatışmalarının yapısal bir arka planını oluşturuyordu.

Kaynaklar: [1] [3]

Cajamarca Pususu (1532)

Wikipedia'ya göre 16 Kasım 1532'de Francisco Pizarro'nun yaklaşık 168 kişilik gücü (106 piyade, 62 süvari, dört top, on iki tüfek), Cajamarca meydanında Atahualpa'nın yaklaşık 7.000 kişilik silahsız maiyetine pusu kurdu; Atahualpa'nın asıl silahlı gücü olan yaklaşık 80.000 savaşçı şehir dışında kalmıştı. İspanyollar binalara gizlenip işaret üzerine ateş açtı; tahminen 2.000–3.000 İnka öldü, 7.000'i esir alındı; İspanyol tarafında yalnızca bir köle öldü, kayda değer bir İspanyol askeri kaybı yaşanmadı. Rahip Vicente de Valverde, çatışmadan önce Atahualpa'dan Hristiyanlığı ve V. Karl'ın egemenliğini kabul etmesini istemişti. Bu olay, İnka İmparatorluğu'nun fethinin açılış aşaması sayılır; birkaç saat içinde binlerce kişinin öldüğü bu pusu, sayıca kıyaslanamayacak derecede küçük bir gücün koca bir imparatorluğu nasıl felç ettiğinin en çarpıcı örneğidir.

Kaynaklar: [5]

Fidye Odası

Wikipedia'ya göre Atahualpa, tutulduğu 6,70 m uzunluğunda ve 5,18 m genişliğindeki odayı bir kez altınla, bitişikteki iki odayı da elinin erişebildiği 2,75 m yüksekliğe kadar gümüşle doldurarak özgürlüğünü satın almayı önerdi. Toplanan altın 1.326.539 “peso de oro”, gümüş ise 51.610 marka ulaştı; toplanan eşyalar standart külçelere eritildi. Buna rağmen Atahualpa özgür bırakılmadı: Diego de Almagro'nun başını çektiği İspanyol liderliği siyasi gerekçelerle ölümünü istedi; vaftiz olmayı kabul ettikten sonra 29 Ağustos 1533'te garot ile idam edildi.

Kaynaklar: [6]

Manco İnka'nın İsyanı (1536)

Wikipedia'ya göre İspanyollar, 14 Kasım 1533'te Pizarro ile görüşen Manco İnka'yı Tupac Huallpa'nın ölümünden sonra kukla Sapa İnka olarak tahta çıkardı. Pizarro kardeşlerin kötü muamelesi yüzünden 1535'te kaçmayı denedi ve 1536 başında yaklaşık 200.000 İnka savaşçısından oluşan bir orduyla Cusco'yu kuşattı. On ay süren kuşatmanın ardından Manco 1537'de yakındaki Ollantaytambo kalesine, sonra Vilcabamba'nın uzak ormanlarına çekilerek Neo-İnka Devleti'ni kurdu; 1544'te barındırdığı İspanyol asilerce (Diego de Almagro'nun destekçileri) Vitcos'ta öldürüldü; ölümünden sonra Neo-İnka Devleti oğulları Sayri Túpac, Titu Cusi ve son olarak Tupac Amaru aracılığıyla otuz yıl daha ayakta kaldı: Sayri Túpac 1545–1560, Titu Cusi Yupanki 1563–1571 arasında hüküm sürdü.

Kaynaklar: [7]

Cusco'nun Düşüşü ve Vilcabamba

Wikipedia'ya göre Cusco 1533'te düştü. Son İnka direnişi Vilcabamba'daki Neo-İnka Devleti'nde sürdü; bu devletin son hükümdarı Tupac Amaru (1571–1572), Vilcabamba'nın 24 Haziran 1572'de düşmesinin ardından kaçarken yakalandı, Cusco'ya getirildi ve 24 Eylül 1572'de şehrin ana meydanında, tahminen 10.000–15.000 kişinin önünde başı kesilerek idam edildi. Bu kararı veren İspanyol Kral Naibi Francisco de Toledo, savaşı 14 Nisan 1572'de ilan etmişti. Tupac Amaru'nun son sözleri kayda geçti; yaklaşık iki asır sonra José Gabriel Condorcanqui, II. Tupac Amaru adını alarak 1780'de büyük bir yerli ayaklanmasına önderlik etti ve ilk Tupac Amaru'nun direniş sembolünden yararlandı.

Kaynaklar: [7] [9]

Tartışma: Fetih Kadar mı, Salgın Kadar mı?

İnka nüfusunun çöküşünde İspanyol fethinin mi yoksa hastalığın mı belirleyici olduğu tarihçiler arasında tartışmalıdır. Wikipedia'ya göre çiçek hastalığı Pizarro'nun gelişinden önce, yaklaşık 1524–1527'de Güney Amerika'ya ulaştı ve İnka hükümdarı Huayna Capac'ın ölümüne yol açtı; bu da doğrudan Huáscar–Atahualpa iç savaşını ve dolayısıyla fethin kolaylaşmasını tetikledi. Amerika kıtasının geneli için bilim insanları büyük bir nüfus azalmasını kabul eder; bazı tahminler 1492'de yaklaşık 37 milyon olan Meksika, Orta ve Güney Amerika nüfusunun 17. yüzyıl sonuna kadar yüzde 80 oranında azaldığını öne sürer, ancak hastalık ile doğrudan Avrupalı eylemlerinin payı konusunda bilimsel tartışma sürer. Bu madde tek bir nedeni öne çıkarmaz.

Kaynaklar: [8]

Tartışma: Atahualpa Ne Zaman İdam Edildi?

Kaynaklar Atahualpa'nın idam tarihini farklı verir. Wikipedia'nın “Ransom Room” maddesi 29 Ağustos 1533'ü, “İnka İmparatorluğu” maddesindeki genel özet ise Ağustos 1533'ü verirken, arama özetlerinde bazı kaynaklar 26 Temmuz 1533'ü öne sürer. Bu fark muhtemelen farklı takvim hesaplamalarından ya da kaynakların derlenme biçiminden kaynaklanır; bu madde Wikipedia'nın ayrıntılı “Ransom Room” maddesindeki 29 Ağustos 1533 tarihini esas alır.

Kaynaklar: [9]

Tartışma: İmparatorluğun Nüfusu Ne Kadardı?

İnka İmparatorluğu'nun toplam nüfusu konusunda tahminler geniş bir aralıkta değişir. Wikipedia'ya göre bilim insanları 6 ile 14 milyon arasında rakamlar önerir; 12 milyon sıklıkla orta bir değer olarak kullanılır. Yazılı nüfus sayımı kayıtlarının günümüze ulaşmaması ve quipu kayıtlarının çoğunun kaybolmuş olması, bu belirsizliğin başlıca nedenidir; bu madde, geniş kaynak aralığını yansıtmak için tek bir kesin rakam vermez.

Kaynaklar: [10]

Bugüne Mirası

Wikipedia'ya göre Kral Yolu'nun (Qhapaq Ñan) kalıntıları hâlâ Peru, Ekvador, Bolivya ve Şili'de izlenebiliyor; Machu Picchu 1983'ten beri UNESCO Dünya Mirası'dır ve yılda milyonlarca ziyaretçi alır. Keçuva dili bugün And Dağları boyunca bugün de milyonlarca kişi tarafından konuşulmaya devam ederek İnka kimliğinin en kalıcı ve yaşayan mirası olmayı sürdürüyor.

Kaynaklar: [1] [4]

Önemli Hükümdarlar

• Pachacuti1438–1471

  Chanca'yı yendi, Tahuantinsuyu'nun dört eyaletli yapısını kurdu.

• Topa İnka Yupanki1471–1493

  Chimor'u fethetti; kuzeye genişledi.

• Huayna Capac1493–1525

  Son büyük genişlemeyi yaptı; çiçek hastalığından öldü.

• Atahualpa1532–1533

  Cajamarca'da esir alındı, fidye ödemesine rağmen idam edildi.

• Manco İnka1533–1544

  Önce kukla hükümdar, sonra 1536'da isyan etti; Vilcabamba'yı kurdu.

• Tupac Amaru1571–1572

  Vilcabamba'nın son hükümdarı; 1572'de idam edildi.

Kilit Olaylar Kronolojisi

• 14 Kasım 1533

  Manco İnka Pizarro ile görüştü.

• 16 Kasım 1532

  Cajamarca pususu; Atahualpa esir alındı.

• 24 Haziran 1572

  Vilcabamba düştü.

• 24 Eylül 1572

  Tupac Amaru idam edildi.

• 29 Ağustos 1533

  Atahualpa idam edildi.

• yaklaşık 1200

  Manco Cápac Cusco Krallığı'nı kurdu (efsaneye göre).

• 1438–1471

  Pachacuti'nin saltanatı; büyük genişleme başladı.

• yaklaşık 1450

  Machu Picchu inşa edildi.

• 1471–1493

  Topa İnka Yupanki'nin saltanatı.

• 1493–1525

  Huayna Capac'ın saltanatı.

• 1524–1527

  Çiçek hastalığı Güney Amerika'ya ulaştı; Huayna Capac öldü.

• 1529–1532

  Huáscar–Atahualpa iç savaşı.

• 1533

  Cusco düştü.

• 1536

  Manco İnka'nın Cusco kuşatması.

• 1544

  Manco İnka öldürüldü.

Kaynaklar ve ileri okuma

Numaralı kaynaklar, bağlantı verilen bölümlerdeki açıklamaları destekler; diğer bağlantılar ileri okuma içindir.

1. Wikipedia — Inca Empire (üçüncül kaynak)

   Kuruluş, genişleme, nüfus ve çöküş. Üçüncül kaynaktır.

2. Wikipedia — Tawantinsuyu (üçüncül kaynak)

   İmparatorluğun kendi adı ve dört eyalet. Üçüncül kaynaktır.

3. Wikipedia — Sapa Inca (üçüncül kaynak)

   Bölünmüş miras ve mumya kültü. Üçüncül kaynaktır.

4. Wikipedia — Machu Picchu (üçüncül kaynak)

   Machu Picchu'nun inşası ve keşfi. Üçüncül kaynaktır.

5. Wikipedia — Battle of Cajamarca (üçüncül kaynak)

   Cajamarca pususu. Üçüncül kaynaktır.

6. Wikipedia — Ransom Room (üçüncül kaynak)

   Atahualpa'nın fidye odası. Üçüncül kaynaktır.

7. Wikipedia — Manco Inca Yupanqui (üçüncül kaynak)

   Manco İnka'nın isyanı ve Vilcabamba. Üçüncül kaynaktır.

8. Wikipedia — Túpac Amaru (üçüncül kaynak)

   Tupac Amaru'nun idamı. Üçüncül kaynaktır.

9. Wikipedia — Neo-Inca State (üçüncül kaynak)

   Vilcabamba hükümdarları sırası. Üçüncül kaynaktır.

10. Wikipedia — Population history of indigenous peoples of the Americas (üçüncül kaynak)

    Amerika nüfus çöküşü tahminleri. Üçüncül kaynaktır.